Kilikijski gusari bili su pomorski razbojnici koji su od približno 2. veka pre n. e. do 1. veka pre n. e. predstavljali jednu od najvećih pretnji trgovini i pomorskom saobraćaju na istočnom Sredozemlju. Njihovo glavno uporište nalazilo se u Kilikiji, oblasti na južnoj obali Male Azije, naročito u planinskom području poznatom kao Kilikija Traheja („Stjenovita Kilikija“).
Za razliku od predstave o piratima kao potpuno izolovanim bandama, kilikijski gusari bili su deo složenih političkih i ekonomskih odnosa helenističkog i rimskog sveta. Njihov uspon bio je povezan sa ratovima koji su iscrpljivali države istočnog Sredozemlja, kao i sa velikom potražnjom za robovima.
Uspon gusara
Veliki broj ljudi završavao je u ropstvu tokom ratova i sukoba između helenističkih država. Gusari su napadali trgovačke brodove, obalska naselja i putnike, a zarobljenike su prodavali na tržištima robova. Posebno važnu ulogu u tom sistemu imao je Delos, tada jedno od najvećih tržišta robova na Mediteranu.
Situacija se dodatno pogoršala tokom rimskih građanskih ratova i sukoba koji su oslabili kontrolu nad morem. Rim je u početku potcenjivao problem, ali su napadi gusara postali toliko učestali da su ugrožavali snabdevanje Rima žitom i bezbednost trgovine.
Gusari su postali dovoljno moćni da napadaju čak i dobro zaštićena mesta. Prema antičkim izvorima, njihova flota brojala je stotine brodova, mada su antički pisci skloni preuveličavanju takvih brojki.
Otmica Julija Cezara
Najpoznatiji događaj povezan sa kilikijskim gusarima dogodio se oko 75. godine pre n. e., kada je mladi Julije Cezar zarobljen dok je putovao prema Rodu.
Gusari su za njegov otkup tražili 20 talanata srebra. Cezar je navodno smatrao da je taj iznos prenizak i sam predložio da otkupnina bude povećana na 50 talanata, jer je smatrao da oni nisu shvatili koga su zarobili.
Tokom zarobljeništva ponašao se neobično samouvereno. Prema Plutarhu, otvoreno je govorio gusarima da će ih, kada bude oslobođen, kazniti smrću. Oni tome nisu pridavali ozbiljan značaj i smejali su se njegovim pretnjama.
Nakon što je otkupnina plaćena, Cezar je oslobođen. Međutim, nije zaboravio obećanje. Organizovao je brodove i ljude, pronašao gusare i zarobio ih. Potom je naredio da budu pogubljeni.
Ova epizoda postala je jedna od najpoznatijih anegdota iz Cezarove mladosti, iako detalji priče potiču prvenstveno iz kasnijih antičkih biografskih izvora.
Pompej i kraj kilikijskih gusara
Rim je konačno preduzeo odlučnu akciju 67. godine pre n. e., kada je Gnej Pompej Veliki dobio izuzetno široka ovlašćenja za borbu protiv gusara.
Pompej je raspolagao ogromnim snagama i podelio Sredozemlje na sektore koje su njegove flote sistematski čistile od gusara. Operacija je sprovedena izuzetno brzo u odnosu na veličinu problema. Nakon poraza na moru, gusari su se povukli prema svojim glavnim uporištima u Kilikiji.
Pompej je zatim napao njihove baze i naterao veliki broj gusara na predaju. Umesto da sve zarobljenike pogubi, primenio je politiku preseljenja i naseljavanja. Mnogi bivši gusari dobili su zemljište i bili naseljeni u unutrašnjosti Male Azije, čime je Rim pokušao da ih trajno udalji od piraterije.
Značaj
Poraz kilikijskih gusara predstavljao je važnu prekretnicu u istoriji Sredozemlja. Rim je time pokazao da može da uspostavi gotovo potpunu kontrolu nad glavnim pomorskim putevima. Bezbednost trgovine i snabdevanja žitom značajno je poboljšana, dok je piraterija kao velika organizovana sila na istočnom Mediteranu izgubila dotadašnji značaj.
Kilikijski gusari zato nisu bili samo epizoda iz istorije pomorstva. Njihov uspon pokazuje koliko su politička nestabilnost, ratovi, trgovina robljem i slaba kontrola mora mogli da stvore gotovo samostalnu ekonomsku i vojnu silu. Njihov poraz pod Pompejem bio je jedan od koraka u procesu kojim je Rim postao dominantna sila Sredozemlja, koje će kasnije biti poznato kao Mare Nostrum – „naše more“.
