BEOGRADSKA POZORIŠTA
Beogradska pozorišta – istorija
Beogradska pozorišta predstavljaju jedan od najznačajnijih delova kulturne i društvene istorije Beograda. Razvoj pozorišnog života u gradu može se pratiti od prvih javnih predstava i gostovanja putujućih družina u XIX veku, preko osnivanja prvih stalnih pozorišnih institucija, do savremene mreže državnih, gradskih, privatnih i nezavisnih scena.
Istorija beogradskog pozorišta istovremeno je i istorija razvoja samog grada. Pozorišta su se menjala zajedno sa Beogradom – od improvizovanih prostora i gostionica, preko reprezentativnih zgrada XIX i XX veka, do savremenih kulturnih centara i alternativnih scena.
Počeci pozorišnog života u Beogradu
Pozorišni život u Beogradu počeo je da se razvija tokom XIX veka, u vreme kada se grad postepeno pretvarao iz orijentalne varoši u modernu evropsku prestonicu.
U prvoj polovini XIX veka predstave su se izvodile u različitim prostorima, uključujući gostionice, privatne kuće, škole i druge objekte. Posebnu ulogu imale su putujuće pozorišne družine, koje su dolazile u Beograd i izvodile predstave za građanstvo.
U to vreme pozorište još nije imalo stabilnu institucionalnu strukturu. Predstave su zavisile od gostujućih trupa, raspoloživih prostora i finansijske podrške.
Postepeno se pojavila potreba za stvaranjem stalnog srpskog pozorišta.
Đumrukana – prvo stalno pozorište
Jedna od najvažnijih tačaka u istoriji beogradskog pozorišta bila je Đumrukana, zgrada Carinarnice na Savi.
U njenoj sali su 1841. godine počele da se izvode pozorišne predstave. Za istoriju srpskog teatra posebno je značajan Joakim Vujić, koji je sa svojim pozorišnim radom imao veliki uticaj na razvoj organizovanog srpskog pozorišta.
Đumrukana se zbog toga smatra jednim od ključnih mesta u istoriji beogradskog pozorišta i prostora u kojem su postavljeni temelji stalnijeg pozorišnog života u gradu.
Međutim, tadašnje pozorište još nije bilo institucija u savremenom smislu. Predstave su se održavale u ograničenim uslovima, a pozorišna organizacija bila je u začetku.
Teatar na Đumruku
Godine 1842. u Beogradu je osnovan Teatar na Đumruku, koji se smatra prvim stalnim profesionalnim pozorištem u Kneževini Srbiji.
Njegov rad povezan je sa Joakimom Vujićem i Jovanom Sterijom Popovićem, a značaj Teatra na Đumruku prevazilazi kratko vreme njegovog postojanja.
Pozorište je pokazalo da u Beogradu postoji publika zainteresovana za stalni dramski repertoar i da pozorište može postati deo javnog i kulturnog života prestonice.
Iako Teatar na Đumruku nije dugo opstao, njegov značaj bio je istorijski.
Jovan Sterija Popović
Razvoj beogradskog pozorišta neraskidivo je povezan sa Jovanom Sterijom Popovićem, jednim od najznačajnijih srpskih dramatičara XIX veka.
Njegove komedije, među kojima su „Kir Janja“, „Pokondirena tikva“ i „Rodoljupci“, postale su deo repertoara srpskih pozorišta i ostale prisutne na scenama i više od jednog veka nakon nastanka.
Sterija je, osim književnog rada, imao važnu ulogu u stvaranju institucionalnih temelja srpske kulture.
Osnivanje Narodnog pozorišta
Najvažniji događaj u istoriji beogradskog pozorišta dogodio se 1868. godine, kada je osnovano Narodno pozorište u Beogradu.
Neposredni povod bila je smrt kneza Mihaila Obrenovića, a za osnivanje stalnog nacionalnog pozorišta posebno je zaslužan Jovan Đorđević.
Narodno pozorište je najpre radilo u privremenom prostoru, a zatim je dobilo svoju reprezentativnu zgradu na tadašnjem Pozorišnom trgu.
Zgrada Narodnog pozorišta
Zgrada Narodnog pozorišta podignuta je 1869. godine, prema projektu Aleksandra Bugarskog.
Svečano je otvorena izvođenjem drame „Posmrtna slava kneza Mihaila“.
Zgrada je tokom vremena više puta menjana i dograđivana, ali je ostala jedan od najvažnijih simbola Beograda.
Pozorišni trg, a kasnije Trg Republike, sa Narodnim pozorištem postao je jedno od najvažnijih kulturnih središta grada.
Narodno pozorište kao nacionalna institucija
Narodno pozorište nije bilo samo mesto izvođenja predstava. Ono je imalo zadatak da razvija domaću dramsku književnost, glumačku umetnost, operu i balet.
Tokom vremena na njegovoj sceni nastupali su najznačajniji srpski glumci, a izvođena su dela domaćih i stranih autora.
Posebno mesto zauzimaju drame Branislava Nušića, Jovana Sterije Popovića, Borislava Stankovića i drugih srpskih autora.
U XX veku Narodno pozorište razvilo se u instituciju sa tri osnovne umetničke celine:
- dramu;
- operu;
- balet.
Beogradsko dramsko pozorište
Posle Drugog svetskog rata Beograd dobija novu generaciju pozorišnih institucija.
Beogradsko dramsko pozorište osnovano je 1947. godine kao prvo gradsko pozorište u posleratnom Beogradu.
Njegov nastanak označio je novu fazu razvoja pozorišne umetnosti. Za razliku od nacionalnog Narodnog pozorišta, gradska pozorišta omogućila su razvoj različitih repertoarskih politika i savremenijih pristupa drami.
Beogradsko dramsko pozorište vremenom je postalo jedna od najznačajnijih dramskih scena u Srbiji.
Jugoslovensko dramsko pozorište
Jedna od najvažnijih pozorišnih institucija Beograda osnovana je 1947. godine.
Jugoslovensko dramsko pozorište nastalo je kao centralna pozorišna institucija tadašnje Jugoslavije.
Za njegov prvi period posebno je značajan rad Bojana Stupice, koji je bio jedan od ključnih ljudi u njegovom osnivanju i oblikovanju.
JDP je tokom decenija postalo jedno od najpoznatijih pozorišta u regionu.
Na njegovoj sceni igrali su brojni veliki glumci, a repertoar je obuhvatao dela domaćih i svetskih autora.
Atelje 212
Godine 1956. osnovan je Atelje 212, koji će postati jedna od najznačajnijih institucija modernog pozorišta u Beogradu.
Njegov nastanak označio je promenu pozorišne estetike. Na sceni Ateljea 212 pojavljuju se savremeni autori, avangardni pristupi i predstave koje su često izlazile iz okvira tradicionalnog repertoara.
Poseban istorijski događaj bila je predstava „Čekajući Godoa“ Semjuela Beketa, izvedena 1956. godine, koja je Atelje 212 učinila poznatim i van Jugoslavije.
Atelje je postao sinonim za modernističko i eksperimentalno pozorište.
Pozorište „Boško Buha“
Pozorište „Boško Buha“ osnovano je 1950. godine i razvilo se kao jedno od najvažnijih dečjih i omladinskih pozorišta u Beogradu.
Njegov repertoar bio je usmeren prema deci i mladima, ali je pozorište tokom decenija postalo deo šireg kulturnog identiteta Beograda.
Za mnoge generacije Beograđana predstave „Boška Buhe“ bile su prvi susret sa pozorištem.
Pozorište na Terazijama
Pozorište na Terazijama osnovano je 1949. godine.
Specijalizovalo se za mjuzikle, muzičke komedije, operete i druge forme muzičkog teatra.
Njegov razvoj predstavlja posebnu liniju istorije beogradskog pozorišta, jer je pokazao da publika postoji i za veliki muzičko-scenski spektakl.
Pozorište na Terazijama ostalo je jedina specijalizovana institucija te vrste u Srbiji.
Zvezdara teatar
Zvezdara teatar osnovan je 1984. godine.
Za razliku od tradicionalnih državnih pozorišta, Zvezdara teatar razvio je model koji je bio više usmeren prema savremenom dramskom repertoaru i popularnom pozorištu.
Pozorište je postalo poznato po predstavama domaćih autora i velikom broju glumačkih imena.
Njegov nastanak pokazuje da se beogradska pozorišna scena tokom 1980-ih više nije razvijala samo kroz tradicionalne institucije.
Bitef teatar
Bitef teatar nastao je iz tradicije Beogradskog internacionalnog teatarskog festivala – Bitefa, osnovanog 1967. godine.
Bitef je Beogradu doneo savremene evropske i svetske pozorišne tendencije i omogućio domaćoj publici da vidi predstave koje su često bile potpuno drugačije od tradicionalnog repertoara.
Festival je vremenom postao jedan od najznačajnijih pozorišnih festivala u jugoistočnoj Evropi.
Bitef teatar je kasnije dobio stalni institucionalni oblik i postao važna scena savremenog pozorišta.
Pozorište „Duško Radović“
Pozorište „Duško Radović“ posvećeno je prvenstveno deci i mladima.
Osnovano je 1984. godine, a dobilo je ime po jednom od najpoznatijih srpskih pisaca za decu i radio-autora.
Njegove predstave predstavljaju važan deo kulturnog odrastanja beogradske dece.
Malo pozorište „Duško Radović“
Poseban segment beogradske pozorišne tradicije čine scene namenjene najmlađoj publici.
Mala pozorišta razvijala su lutkarske predstave, scenske adaptacije književnih dela i predstave namenjene različitim uzrastima.
Na taj način pozorišna umetnost postaje dostupna publici od najranijeg detinjstva.
Pinokio
Pozorište lutaka „Pinokio“ osnovano je 1972. godine.
Predstavlja jedno od najvažnijih lutkarskih pozorišta Beograda i deo tradicije pozorišta za decu.
Lutkarstvo u Beogradu ima dugu istoriju, a „Pinokio“ je tu tradiciju nastavio u profesionalnom obliku.
Savremena i alternativna scena
Pored velikih institucija, Beograd je tokom druge polovine XX i početkom XXI veka razvio veliki broj alternativnih i nezavisnih scena.
One su omogućile mladim rediteljima, glumcima, dramaturzima i drugim umetnicima da rade van tradicionalnog institucionalnog sistema.
Među važnim prostorima savremene scene nalaze se Magacin, CZKD, Dorćol Platz, kao i različiti kulturni centri, nezavisne produkcije i festivalske scene.
Ovaj deo pozorišnog života posebno je značajan jer omogućava eksperiment, interdisciplinarnost i nove forme izvođačke umetnosti.
Pozorišni festivali
Beograd je tokom XX i XXI veka razvio i značajnu festivalsku pozorišnu tradiciju.
Najpoznatiji je Bitef, osnovan 1967. godine.
Pored njega, značajno mesto imaju festivali namenjeni deci, mladima, savremenom teatru i drugim oblicima izvođačkih umetnosti.
Festivali su Beograd povezali sa evropskom i svetskom pozorišnom scenom.
Pozorišne zgrade kao deo arhitekture Beograda
Beogradska pozorišta imaju značaj i kao arhitektonska baština.
Zgrade Narodnog pozorišta, Jugoslovenskog dramskog pozorišta, Ateljea 212, Beogradskog dramskog pozorišta, Pozorišta na Terazijama i drugih scena predstavljaju različite periode razvoja gradske arhitekture.
Najstarije pozorišne zgrade pripadaju istorijskom Beogradu XIX veka, dok su posleratne institucije često građene u duhu modernističke arhitekture.
Pozorište je tako postalo deo urbanog identiteta grada.
Pozorište i društveni život Beograda
Pozorišta nikada nisu bila samo mesta na kojima se gledaju predstave.
Ona su bila mesta društvenog susreta, javnih rasprava i kulturnog života.
U njima su se menjali ukusi publike, razvijale nove generacije glumaca i reditelja, postavljala politički i društveno osetljiva pitanja i stvarala nova umetnička estetika.
Posebno u XX veku beogradska pozorišta često su bila prostor u kojem se moglo govoriti o društvu na način koji nije bio moguć u drugim javnim prostorima.
Beogradski glumci
Istorija beogradskih pozorišta neraskidivo je povezana sa velikim brojem glumaca.
Među najznačajnijim imenima nalaze se Žanka Stokić, Dobrica Milutinović, Raša Plaović, Ljubinka Bobić, Milorad Gavrilović, Viktor Starčić, Mira Stupica, Zoran Radmilović, Danilo „Bata“ Stojković, Ljuba Tadić, Mija Aleksić, Pavle Vuisić, Ružica Sokić i brojni drugi.
Njihov rad nije ostao ograničen samo na pozorišnu scenu. Mnogi su istovremeno ostvarili značajne filmske i televizijske karijere.
Pozorište i film
Veza između beogradskog pozorišta i kinematografije postoji od najranijih dana filma.
Posebno zanimljiv primer predstavlja Nušićeva „Hadži-Loja“ iz 1908. godine.
Prema istorijskom zapisu, bioskop „Ben Akiba“ snimio je celu pozorišnu predstavu. Taj snimak nije sačuvan, ali zapis predstavlja najraniji poznati dokumentovani primer snimanja cele pozorišne predstave u Srbiji.
Time se istorija beogradskog pozorišta direktno povezuje sa najranijom istorijom srpske kinematografije.
Pozorišta u XXI veku
Savremeni Beograd ima raznovrsnu pozorišnu mrežu koja obuhvata nacionalne institucije, gradska pozorišta, privatne scene, dečja pozorišta, nezavisne produkcije i festivale.
Tradicionalne institucije i dalje imaju centralnu ulogu, ali se pozorišni život sve više odvija i izvan velikih pozorišnih zgrada.
Savremeni teatar koristi kulturne centre, galerije, alternativne prostore, javne površine i druge lokacije.
Razvoj digitalnih tehnologija otvorio je i nove mogućnosti za snimanje, arhiviranje i distribuciju predstava.
Hronologija
1841. – pozorišne predstave počinju da se izvode u Đumrukani.
1842. – osnovan Teatar na Đumruku.
1868. – osnovano Narodno pozorište u Beogradu.
1869. – otvorena zgrada Narodnog pozorišta.
1908. – Nušićeva „Hadži-Loja“ postaje najraniji dokumentovani primer cele pozorišne predstave snimljene filmskom kamerom u Srbiji.
1947. – osnovani Jugoslovensko dramsko pozorište i Beogradsko dramsko pozorište.
1949. – osnovano Pozorište na Terazijama.
1950. – osnovano Pozorište „Boško Buha“.
1956. – osnovan Atelje 212.
1967. – održan prvi Bitef.
1972. – osnovano Pozorište lutaka „Pinokio“.
1984. – osnovani Zvezdara teatar i Pozorište „Duško Radović“.
XXI vek – razvoj velikog broja nezavisnih scena, kulturnih centara i novih oblika izvođačke umetnosti.
Značaj beogradskih pozorišta
Istorija beogradskih pozorišta traje gotovo dva veka. Od prvih predstava u improvizovanim prostorima i Đumrukani, preko osnivanja Narodnog pozorišta, razvoja velikih posleratnih institucija i pojave modernističkog i alternativnog teatra, pozorište je ostalo jedan od ključnih delova kulturnog života grada.
Beograd je tokom vremena izgradio pozorišnu scenu koja objedinjuje nacionalni teatar, dramske, muzičke, dečje, lutkarske, eksperimentalne i nezavisne scene.
Zbog toga istorija beogradskih pozorišta nije samo istorija pozorišnih zgrada i predstava. Ona je istorija glumaca, reditelja, pisaca, publike i grada koji se kroz pozorište više od 180 godina menjao i predstavljao sam sebi.
- АTЕLJЕ 212, Svеtоgоrska 21, 324-7342, www.atеljе212.rs
- BЕОGRАDSКО DRАMSКО PОZОRIŠTЕ, Milеšеvska 64a, 2837-000, www.bdp.rs
- BITЕF TЕАTАR, Skvеr Mirе Trailоvić 1, 322-0608, www.bitеf.rs
- PОZОRIŠTЕ „BОŠКО BUHА“, Trg Rеpublikе 3, 2632-887, www.buha-thеatеr.cоm
- DАDОV, Dеsankе Maksimоvić 6/I, 324-3643, www.dadоv.rs
- MАLО PОZОRIŠTЕ „DUŠКО RАDОVIĆ“, Аbеrdarеva 1, 323-2072, www.malоpоzоristе.cо.rs
- JUGОSLОVЕNSКО DRАMSКО PОZОRIŠTЕ, Кralja Milana 50, 3061-957, www.jdp.cо.rs
- PОZОRIŠTЕ NА TЕRАZIJАMА, Tеrazijе 29, 3302-650, www.pоzоristеtеrazijе.cоm
- MАDLЕNIАNUM – ОPЕRА I TЕАTАR, Zеmun, Glavna 32, 316-2797, www.madlеnianum.rs
- NАRОDNО PОZОRIŠTЕ, Francuska 3, 2620-946, www.narоdnоpоzоristе.rs
- PАN TЕАTАR, Bul. kralja Аlеksandra 298, 2418-524, www.pantеatar.rs
- PОZОRIŠTЕ LUTАКА „PINОКIО“, Gоcе Dеlčеva 1, Nоvi Bеоgrad, 2691-715, www.ptpinоkiо.cоm
- PОZОRIŠTЕ „PUŽ“, Radоslava Grujića 21, 2438-036, www.pоzоristancеpuz.cоm
- PОZОRIŠTЕ „SLАVIJА“, Svеtоg Savе 16, 2436-995, www.pоzоristе-slavija.cо.rs
- UК „VUК КАRАDŽIĆ“, Bulеvar kralja Аlеksandra 77a, 2424-860, www.ukvuk.оrg.rs
- ZVЕZDАRА TЕАTАR, Milana Rakića 38, 2419-664, www.zvеzdaratеatar.rs
- Teatar na brdu u Beogradu, Turgenjeva 5