U jesen 1915. godine strategijska situacija Srbije u Prvom svetskom ratu postala je kritična nakon što su Centralne sile, koordinisanim napadom nemačkih, austrougarskih i bugarskih trupa, izvršile najveći pritisak od početka rata. Glavni napad otpočeo je 6. oktobra 1915. pod komandom feldmaršala Augusta fon Makenzena, dok je Bugarska, u skladu sa dogovorom sa Nemačkom, ušla u rat 11. oktobra i njene trupe su presekle komunikacijsku liniju prema Solunu. Ovo je onemogućilo da srpska vojska dobije materijalnu pomoć ili pojačanja od saveznika.
Do kraja oktobra 1915. srpske armije su vodile veoma teške borbe na Kolubari, Savi, Drini i u dolini Morave. Iako su se pojedine jedinice istakle u lokalnim kontranapadima, što je u početku usporavalo neprijateljski prodor, fabrički nadmoćne austrougarske i nemačke formacije, uz istovremeni udar Bugara sa istoka, stavile su Srbiju u položaj u kojem je opkoljenje postajalo neminovno.
Vrhovna komanda srpske vojske, na čijem čelu je bio vojvoda Radomir Putnik, posle razmatranja izveštaja sa fronta i procena da bočna pomoć saveznika neće stići dovoljno brzo, donela je 24. novembra 1915. jednu od najtežih odluka u istoriji srpskog ratovanja: povlačenje celokupne vojske, vladarske kuće, državnih institucija i civila preko teritorije Crne Gore i Albanije ka Jadranskom moru. U donošenju odluke učestvovali su regent Aleksandar Karađorđević i predsednik vlade Nikola Pašić, uz podršku većine srpskih vojvoda, među kojima su bili Mišić, Stepanović i Bojović. Postoje zapisane primedbe nekih komandanata koji su predlagali da se poslednji pokušaj proboja izvede na južnoj strani ka Vardaru, ali je procenjeno da su bugarske pozicije već suviše utvrđene i da bi takav manevar doveo do rasipanja preostalih snaga.
Povlačenje je započelo krajem novembra i nastavilo se tokom decembra 1915. i januara 1916. Bilo je to kretanje čitavog naroda pod okriljem vojske — u kolonama se nalazilo oko 220.000 vojnika, na desetine hiljada državnih službenika, učenika, dece, porodica, kao i starog kralja Petra I, koga su oficiri i vojnici često nosili u nosiljci preko najtežih prevoja. Nestašica hrane, oskudica lekova, izuzetno niske temperature i neprolazni putevi pretvorili su ovaj marš u tragediju epskih razmera. Te zime gotovo svaka reka koju je trebalo preći bila je ledena, a svako brdo zavejano do neprohodnosti. Mnogi su padali od iscrpljenosti i umiranja od gladi i tifusa bilo je svakodnevno.
Dodatnu opasnost predstavljale su i pojedine albanske plemenske grupe koje su, van kontrole bilo koje centralizovane vlasti, napadale odstupnice u potrazi za oružjem, hranom i opljačkanom imovinom. Takvi sukobi nisu bili univerzalni na celoj trasi povlačenja, ali su dovodili do novih gubitaka, naročito u oblastima severne i središnje Albanije, gde su se kolone najviše razdvajale i gubile u bespuću.
Povlačenje se odvijalo trima glavnim pravcima. Prva ruta vodila je od Kosova preko Prizrena, kroz oblasti Ljume i dalje prema Lješu i Medovi, što je bio najkraći, ali i najizloženiji put. Druga trasa išla je preko Prizrena ka Debru, zatim Elbasanu i Draču. Treća, najteža, vodila je od Peći preko Andrijevice i Podgorice ka Skadru i uključivala je prelaz preko Prokletija, planinskog masiva koji je zbog svoje klime i terena predstavljao najveću prepreku. Zima 1915/1916. bila je izuzetno oštra, sa temperaturama koje su na nekim visovima padale ispod –15 °C. Nedostatak puteva, oskudica u hrani, česte snežne oluje i zamrznute planinske staze doprineli su ogromnim gubicima.
Prve jedinice stigle su u Skadar već krajem decembra 1915. godine, dok su druge kolone pristizale u Lješ i Medovu. Luka Drač primala je pristigle jedinice tokom decembra i januara. Saveznička mornarica — francuska, britanska i italijanska — započela je zatim evakuaciju ka Krfu, Bizerti i Brindiziju. Italijanska strana je u početku pokazivala rezerve, jer je smatrala da će masovni priliv izbeglica i ranjenika biti teret za logistiku, ali pod pritiskom Francuza i Britanije evakuacija je ubrzana početkom 1916.
Prema najčešće navođenim istorijskim procenama srpske i savezničke vojne dokumentacije, tokom ovog tragičnog povlačenja — usled hladnoće, gladi, bolesti, iscrpljenosti i pojedinačnih borbi — stradalo je preko 240.000 ljudi, što obuhvata i vojnike i civile. To je povlačenje u istoriji ostalo poznato kao Albanska golgota, upravo zbog razmera stradanja i mučništva.
Izmoreni i prepolovljeni, preživeli su stizali u Skadar, Lješ, Medovu i Drač, gde su ih francuske, italijanske i britanske savezničke misije evakuisale na Krf. Usledila je duga, teška obnova vojske, lečenje i oporavak, ali i čudesno istrajavanje jedne države koja je, uprkos svemu, opstala. Sa Krfa će se srpska vojska podići, reorganizovati i kasnije odigrati jednu od ključnih uloga u proboju Solunskog fronta 1918. godine.
Srpska vojska se koncentrisala na Krfu. Tamo su uspostavljene bolnice u Guviji, Lazaretu i više drugih punktova. Na ostrvu Vido, zbog nedostatka zemlje i masovnosti smrtnih slučajeva, sahranjeno je između 1.200 i 1.500 srpskih vojnika, pri čemu su tela najtežih slučajeva polagana i u more, u takozvano „Plavo groblje“. Ova praksa je dokumentovana u izveštajima francuskih lekara i medicinskih misija.
U narednim mesecima na Krfu je izvršena temeljna reorganizacija vojske. Formirano je šest pešadijskih i jedna konjička divizija, koje su potom prebačene na Solunski front. Srpska vojska učestvovala je u svim važnim operacijama na frontu, a naročito u proboju u septembru 1918. godine. Već oktobra 1918. oslobođena je Srbija, a Beograd je ponovo pod srpskom upravom od 1. novembra iste godine.
Albanska golgota ostala je jedan od najdramatičnijih i najznačajnijih događaja srpske istorije u 20. veku, ne samo kao vojni poduhvat već kao odbrana kontinuiteta države, koja je — uprkos ogromnim stradanjima — ostala neslomljena i ponovo podigla svoju vojsku na strani saveznika sve do konačne pobede.
Foto: Wikipedia /Autor Official photograph – This photograph Q 52304 comes from the collections of the Imperial War Museums.
