Zaharije Stefanović Orfelin rođen je 1726. godine u Vukovaru, u porodici srpskih doseljenika, u periodu nakon Bečkog rata (1683–1699). Otac mu je bio Jovan. Orfelin je bio višestrano nadaren: književnik, publicista, istoričar, slikar, bakrorezac, kaligraf, graver, enolog i pravoslavni teolog. Njegov život i delo ostavili su neizbrisiv trag u kulturi, prosveti i umetnosti srpskog naroda u 18. veku.
Obrazovanje i rani rad
Orfelinovo obrazovanje delimično se odvijalo u Budimu i Beču, a nakon povratka u Novi Sad nastavio je samostalno da se usavršava. Njegova prva objavljena knjiga bila je Kratkoje o bogopodobajuštem telu i krovi Hristovoj pokloneniji i vremenitoga nastavljenija (1758), delo nastalo dok je službovao kao pisar kod mitropolita Nenadovića.
Od 1758. do 1764. godine službovao je kod vladike Vićentija Jovanovića Vidaka u Temišvaru, a potom odlazi u Veneciju, gde radi kao korektor u štampariji Dimitrija Teodosija. U to vreme povremeno je putovao i u Beč. Veoma rano je pokazao talenat za slikarstvo, kaligrafiju i bakrorez, a njegov rad iz 1760. godine doveo je do toga da ga je bečka bakrorezna akademija 1767. primila za počasnog člana.
Književni rad i prosvetiteljska delatnost
Zaharije Orfelin je najznačajnija pojava u srpskoj poeziji 18. veka. Napisao je desetak dužih pesama, a najpoznatija je Plač Serbiji (1761), objavljena u narodnoj i crkvenoslovenskoj verziji. Ovo delo je buntovnička i antiaustrijska pesma, u kojoj Orfelin izražava tugu za nekadašnjim sjajem srpske srednjovekovne države i kritikuje sunarodnike zbog zaborava nacionalnog identiteta.
Orfelin je 1768. godine proklamativno uveo u srpski jezik mešavinu narodnog i crkvenoslovenskog jezika, uz elemente ruskog, što je postalo osnova slavenosrpskog jezika. Zbog toga ga istoričari smatraju jednim od začetnika ruskoslovenske epohe u srpskoj književnosti, uz Jovana Rajića.
Slavenoserbski magazin
Jedno od najznačajnijih dela Orfelina je Slavenoserbski magazin (Venecija, 1768) – prvi časopis na slovenskom jugu, zamišljen kao platforma za građansku prosvetu i demokratizaciju kulture. Magazin je imao samo jedan broj, ali je u predgovoru Orfelin jasno izneo ideju da nauka i književnost treba da budu dostupni širokim narodnim masama, a ne samo učenim ljudima.
Bukvari i udžbenici
Orfelin je autor prvog srpskog bukvara (1767), po kojem su učile generacije dece, kao i prvih udžbenika latinskog jezika. Njegov rad u obrazovanju bio je u funkciji širenja pismenosti i prosvete.
Žitije Petra Velikog i Večiti kalendar
Njegovo najopsežnije delo je Žitije Petra Velikog (Venecija, 1772), u kojem je idealizovao prosvećenog monarha i filozofski prikazao ideale 18. veka.
Orfelin je takođe autor prvog srpskog Večitog kalendara (Beč, 1783), knjige koja je obuhvatala standardne kalendarske podatke, astronomiju, lunarno i sunčevo kretanje, vodenje vremena, kao i poglavlja o fizičkim pojavama i svetskim hronologijama. U uvodnom predgovoru Orfelin objašnjava da kalendar sadrži sve što je potrebno Istočnoj Crkvi i slavenoserbskim narodima, uključujući i tumačenja astronomskih pojava i Pashalni pravilnik.
Travnik i enologija
Orfelin je bio prvi koji je kod Srba sistematski obradio lekovito bilje. U nedovršenom delu Veliki srpski travnik obradio je oko 500 biljaka, navodeći latinske i narodne nazive, lekovita svojstva i načine primene.
U knjizi Iskusni podrumar (Beč, 1783) dao je stotine recepata za spravljanje travnih vina, bermeta i drugih alkoholnih i lekovitih napitaka, sa detaljima o berbi i sušenju biljaka. Njegovi recepti za bermet postali su osnova za kasniju proizvodnju ovog vina na Fruškoj gori i u drugim delovima Srbije.
Slikarstvo i bakrorez
Orfelin se bavio slikarstvom, bakroreziom i kaligrafijom. Njegovi radovi obuhvataju portrete istorijskih ličnosti i svetaca, manastire i crkve, poput:
- Sveti Sava (bakrorez)
- Manastir Kuveždin (litografija)
- Sveti Lazar, veliki knez srpski (1773)
- Krušedol (1775)
Njegova umetnička dostignuća i bakrorezi zaslužili su mu počasno članstvo u bečkoj umetničkoj akademiji sedamdesetih godina 18. veka.
Smrt i nasleđe
Zaharije Orfelin umro je 19. januara 1785. u Novom Sadu, na Sajlovu, i sahranjen je u crkvi Sv. Jovana Preteče.
Njegovo ime i delo i danas žive kroz:
- Kulturnu grupu Krug Orfelin
- Nagradu Zaharija Orfelin, dodeljivanu na Međunarodnom salonu knjiga u Novom Sadu za najbolju likovnu i tehničku opremu knjiga
- Izdavačku kuću Orfelin u Novom Sadu
- Udruženje Orfelianum iz Pariza, koje dodeljuje nagradu za najbolju pesmu napisanu na srpskom jeziku
- Inspiraciju pesniku Đorđu Nešiću za pesmu Zdravica Zaharija Orfelina, inspirisanu njegovim receptima iz Iskusnog podrumara
Zaharije Orfelin je bio pravi polihistor i prosvetitelj, koji je kroz književnost, obrazovanje, nauku i umetnost oblikovao kulturni identitet srpskog naroda 18. veka. Njegov doprinos pismenosti, prosveti i umetnosti ostaje temelj srpske kulturne baštine.
Foto: Autor: Zaharije Orfelin – Sveti Lazar, veliki knez srpski, Orfelinov bakrorez
