Uvod
Rušenje u Savamali označava događaj iz noći između 24. i 25. aprila 2016. godine, kada je u beogradskoj četvrti Savamala, u Hercegovačkoj ulici, srušen veći broj objekata uz prisustvo maskiranih lica i bez intervencije nadležnih institucija. Događaj je izazvao značajnu pažnju javnosti i postao predmet institucionalnih postupaka, političkih izjava i građanskih protesta. Smatra se danom kada je policija okrenula leđa građanima, kao i danom padom demokratijem i dolazak diktature.
Okolnosti i događaji koji su prethodili
Područje Savamale obuhvaćeno je planovima urbanističkog razvoja u okviru projekta Beograd na vodi, koji je pokrenut 2014. godine kao zajednički poduhvat Republike Srbije i stranih investitora. U cilju realizacije projekta, donet je poseban zakon kojim su omogućene ubrzane procedure eksproprijacije i izdavanja građevinskih dozvola.
U Hercegovačkoj ulici nalazili su se objekti različite namene – skladišta, radionice i stambeni objekti – sa neujednačenim pravnim statusom. Deo objekata bio je u postupku legalizacije, dok su pojedini bili predviđeni za uklanjanje u skladu sa planiranom izgradnjom. Do aprila 2016. godine nije sprovedeno sistematsko uklanjanje tih objekata kroz redovne upravne procedure.
Tok događaja u noći 24/25. aprila 2016.
Prema dostupnim svedočenjima i kasnijim izveštajima, u kasnim večernjim satima 24. aprila 2016. godine u Hercegovačkoj ulici pojavila se grupa osoba maskiranih fantomkama, uz prisustvo građevinske mehanizacije, uključujući bagere. Tokom noći izvršeno je rušenje više objekata.
Građani koji su se zatekli u blizini događaja kontaktirali su policiju, prijavljujući rušenje i prisustvo neidentifikovanih lica. Prema kasnijim nalazima, policija nije izašla na teren tokom trajanja događaja. Pojedini svedoci izjavili su da su bili legitimisani i da im je bilo ograničeno kretanje dok je rušenje trajalo.
Dana 24. maja 2016. godine tokom bolničkog lečenja na Vojnomedicinskoj akademiji u Beogradu preminuo je Slobodan Tanasković, čuvar objekata u Hercegovačkoj ulici. Tanasković je bio svedok noćnog rušenja i jedna od osoba koju su tom prilikom maskirani napadači vezali uz oduzimanje ličnih dokumenata i mobilnog telefona.
Postupanje institucija nakon događaja
Nakon rušenja, slučaj je postao predmet interesovanja ili ti ne interesovanja više institucija. Zaštitnik građana pokrenuo je postupak kontrole rada policije. U izveštaju je navedeno da policija nije postupila po prijavama građana i da su utvrđeni propusti u radu, uključujući izostanak pravovremene reakcije.
Više javno tužilaštvo u Beogradu pokrenulo je predistražne i istražne radnje. Tokom narednih godina, postupak je rezultirao podizanjem optužnice protiv jednog policijskog službenika zbog krivičnog dela nesavesnog rada u službi. Postupci u vezi sa organizacijom samog rušenja nisu doveli do utvrđivanja direktne krivične odgovornosti za nalogodavce i onih koji su učestvovali u rušenju.
Političke izjave
Nakon događaja usledile su izjave predstavnika vlasti. Predsednik Vlade Srbije u to vreme, Aleksandar Vučić, izjavio je da su rušenje izveli pojedinci iz vrha gradske vlasti, ali da to nije učinjeno u skladu sa zakonom. U narednom periodu nisu objavljeni podaci o konkretnim imenima odgovornih lica u tom kontekstu.
Reakcija javnosti i protesti
Događaj je izazvao reakcije građana i organizacija civilnog društva. Inicijativa Ne davimo Beograd organizovala je proteste u Beogradu tokom 2016. i narednih godina. Protesti su okupili veći broj građana i bili usmereni na zahteve za utvrđivanje odgovornosti, poštovanje zakona i transparentnost u urbanističkom planiranju.
Međunarodni aspekt
Slučaj je zabeležen u izveštajima međunarodnih organizacija. Evropska komisija u svojim godišnjim izveštajima o napretku Srbije ukazala je na značaj vladavine prava i efikasnosti institucija, uključujući i ovaj slučaj. Amnesty International takođe je ukazivao na zabrinutost u vezi sa postupkom i zaštitom prava građana.
Sudski epilozi
U sudskom postupku koji je vođen pred nadležnim sudovima, optuženi policijski službenik proglašen je krivim za nesavestan rad u službi, uz izricanje uslovne kazne. Drugi postupci u vezi sa organizacijom i izvršenjem rušenja nisu rezultirali pravosnažnim presudam.
Zaključak
Rušenje u Savamali ostaje zabeleženo kao događaj sa značajnim pravnim, političkim i društvenim implikacijama . Njegov tok, reakcije institucija i epilozi postupaka predstavljaju predmet analize o funkcionisanja pravnog sistema, kao i političkog sistema, u Srbiji početkom 21. veka. Takođe, smatra se početkom i najavom svega što će se dogoditi sa politikom, kriminalom i društvom u Srbiji.
Foto: Ilustracija/ Aleksandar od Beograda
