Novopazarska tvrđava, među Novopazarcima poznata i kao Bedem, predstavlja srednjovekovno osmansko utvrđenje smešteno u samom jezgru Novog Pazara. Podignuta je u 15. veku po nalogu Isa-bega Isakovića, osnivača grada, u vreme kada je na raskrsnici značajnih karavanskih puteva nastajalo novo urbano središte Raške oblasti.
Tvrđava se nalazi na blagom uzvišenju na desnoj obali reke Raške, neposredno uz Staru čaršiju. Danas se unutar njenih zidina nalazi gradski park, a zajedno sa Kulom motriljom čini jedan od najznačajnijih istorijsko-građevinskih kompleksa Novog Pazara. Od 1990. godine zaštićena je kao kulturno-istorijski spomenik, u okviru prostorne kulturno-istorijske celine koja obuhvata tvrđavu, staru čaršiju i kompleks oko Altun-alem džamije.
Kula motrilja sa tabijama bedema predstavlja centralni motiv grba Grada Novog Pazara i kao takva simbolizuje istorijski identitet grada.
Istorijski razvoj
Oskudni istorijski izvori ukazuju da je novopazarska tvrđava izgrađena tokom šezdesetih godina 15. veka, istovremeno sa osnivanjem grada. U početnoj fazi predstavljala je manje utvrđenje, okruženo rovom, zemljanim nasipom i ogradom od uspravno pobodenih brvana. Dominirali su palisade i čardaci, dok masivne kamene strukture još nisu postojale.
Kako se osmanska granica ubrzo pomerila daleko na zapad i sever, tvrđava dugo nije imala značajnu odbrambenu ulogu, što potvrđuje i činjenica da je brojni putopisci 16. i 17. veka gotovo ne pominju. Tek nakon Austro-turskih ratova, krajem 17. veka, tvrđava dobija na značaju. Oko 1692. godine u njenim okvirima je podignut „unutrašnji grad“, a fermanom iz 1717. godine naređena je izgradnja tri jake ugaone kule i jedne džamije.
Ugaone kule podignute su 1750. godine, što potvrđuje natpis na severnom bastionu. Istovremeno je izgrađena i Askerli džamija (vojnička), koja je srušena tokom Prvog svetskog rata.
Tokom 19. veka Osmansko carstvo pridaje poseban značaj novopazarskoj tvrđavi. Dograđivana je, naoružavana i prilagođavana savremenom načinu ratovanja. Kameni bedemi između kula podignuti su u vreme sultana Abdul Aziza, a ispred utvrđenja nalazio se vodom ispunjen šanac. U tvrđavi je podignuta velika kasarna od tvrdog materijala, sposobna da primi tri pešadijska bataljona i jednu bateriju artiljerije.
Godine 1809. Karađorđeva vojska je zauzela Novi Pazar, ali sama tvrđava nije osvojena usled povlačenja srpskih snaga. Nakon Berlinskog kongresa i ustanaka u Bosni i Hercegovini, značaj utvrđenja još više raste.
Posle Balkanskih ratova i tokom Prvog svetskog rata, tvrđava doživljava razaranja: porušena je Askerli džamija, zatim kula Džephana, kao i ulazne kapije, čardaci i pomoćni objekti. Na mestu džamije 1916. godine podignuta je austrougarska kapela, čiji su se ostaci mogli videti sve do šezdesetih godina 20. veka. Značajni delovi tvrđave uklonjeni su ili zatrpani 1965. godine prilikom uređenja gradskog parka.
Arheološka istraživanja
Arheološka istraživanja tvrđave sprovedena su 1997, 2007. i 2012. godine, kada su konsolidovani zidovi severne i zapadne tabije i bedem koji povezuje Kulu motrilju sa severnom tabijom. Najznačajnija iskopavanja započeta su 2019. godine na severnoj tabiji — Džephani, u okviru projekta Muzeja Ras i Grada Novog Pazara.
Istraživanja su pokazala da je tvrđava građena u više faza i da je bila znatno snažnije utvrđena nego što se ranije pretpostavljalo. Otkriveni su zindan, baruthana, ostaci kasarne iz vremena sultana Abdul Aziza, kao i fortifikacioni zidovi iz različitih perioda. Posebno je značajan nalaz nišana i mezara šehida iz 1514. godine, koji predstavlja jedan od najstarijih datovanih materijalnih tragova osmanskog prisustva u gradu.
Izgled i stanje danas
Osnovu tvrđave čine tri ugaone tabije poligonalne forme i kula poznata kao Kula motrilja, Sejir kula ili Stara izvidnica, smeštena između severne i zapadne tabije. Tabije formiraju približno jednakokraki trougao sa stranama dužine oko 200 metara. Kula motrilja, visoka oko 15 metara i osmougaone osnove, služila je kao osmatračnica sa širokim vidokrugom i danas predstavlja najprepoznatljiviji element tvrđave.
Novopazarska tvrđava je danas delimično očuvana i integrisana u gradski park. U njenoj neposrednoj blizini nalazi se zgrada Gradske biblioteke „Dositej Obradović“, podignuta na temeljima nekadašnje osmanske kasarne, kao i zgrada prve novopazarske hidrocentrale iz 1931. godine, koja je arhitektonski skladno uklopljena u ambijent tvrđave.
