Ознака: Beogradski kofer

Nekudim (lat. Nicodem, castrum Nicodem) bio je srednjovekovni utvrđeni kompleks, naselje i rezidencija srpskih despota Stefana Lazarevića i Đurđa Brankovića, koji se nalazio na području današnje Šumadije, u blizini sela Pridvorice, jugozapadno od Smederevske Palanke. U vreme Srpske despotovine Nekudim je predstavljao jedno od mesta u kojima su despoti povremeno boravili, a istovremeno je bio upravno središte Nekudimske vlasti, odnosno oblasti kojom je upravljala despotska administracija.

Iako se u istorijskim izvorima javlja od kraja XIV do sredine XV veka, Nekudim nije ostavio očuvane materijalne ostatke koji bi danas omogućili pouzdanu rekonstrukciju njegovog izgleda. Njegov značaj poznat je prvenstveno na osnovu pisanih izvora, naročito ugarskih i srpskih povelja, kao i dubrovačke arhivske građe.

Istorijski izvori

Prvi do danas poznati pomen Nekudima potiče iz 1389. godine, kada se u povelji ugarskog kralja Žigmunda Luksemburškog navodi pod latinskim nazivom castrum Nicodem. Ovaj podatak je posebno značajan jer potvrđuje postojanje Nekudima kao utvrđenog mesta već krajem XIV veka, u periodu velikih političkih promena koje su usledile nakon Kosovske bitke.

U domaćim diplomatičkim izvorima iz vremena Srpske despotovine Nekudim se pojavljuje kao mesto izdavanja više pravnih akata. Njegovo ime zabeleženo je i u dubrovačkoj arhivskoj građi, što pokazuje da je lokalitet bio poznat i van područja same Despotovine.

Za razliku od velikih srednjovekovnih tvrđava, Nekudim nije bio klasična tvrđava sa masivnim gradskim zidinama koje bi obuhvatale čitavo naselje. U izvorima se zato pojavljuje kao varoš otvorenog, odnosno prelaznog tipa, uz utvrđeni prostor ili rezidencijalni kompleks.

Položaj

Nekudim se nalazio u Šumadiji, na području današnje opštine Smederevska Palanka, u blizini sela Pridvorice, jugozapadno od današnjeg gradskog naselja.

Njegov položaj treba posmatrati u okviru tadašnje mreže naselja, puteva i upravnih centara Srpske despotovine. Za srednjovekovnu državu značaj pojedinog mesta nije nužno zavisio od veličine naselja ili postojanja velikih fortifikacija. Pojedine rezidencije imale su pre svega upravnu, političku i logističku funkciju, posebno kada su bile povezane sa putnim pravcima i posedima vlastele.

Upravo takvu ulogu imao je i Nekudim.

Nekudim u vreme despota Stefana Lazarevića

Poseban značaj Nekudim je dobio tokom vladavine despota Stefana Lazarevića (1389–1427). Stefan Lazarević je, za razliku od vladara koji bi stalno boravio u jednom prestonom gradu, često putovao kroz svoju državu i koristio više rezidencijalnih i upravnih centara.

Nekudim je bio među takvim mestima.

U njemu je despot povremeno boravio i odatle izdavao pravne i upravne akte. Zbog toga se njegovo ime pojavljuje u diplomatičkim dokumentima iz Stefanovog vremena.

Nekudim je istovremeno bio centar Nekudimske vlasti, upravne oblasti koja je obuhvatala okolne posede i naselja. Pojam „vlast“ u srednjovekovnoj Srbiji označavao je teritorijalnu i upravnu celinu, a ne samo neposrednu vlast pojedinca nad određenim selom.

Njegova funkcija pokazuje da je Nekudim bio deo organizovane upravne mreže Despotovine, iako nije dostigao značaj Beograda, Smedereva ili drugih većih političkih središta.

Nekudim kao despotska rezidencija

Nekudim je imao višestruku funkciju. Pored upravnog značaja, bio je i rezidencija srpskih despota.

Stefan Lazarević je tokom svoje vladavine imao više mesta iz kojih je upravljao državom. Beograd je početkom XV veka postao njegovo najvažnije političko i kulturno središte, ali je despot, kao i drugi srednjovekovni vladari, povremeno boravio i u drugim rezidencijama.

Nekudim je predstavljao jednu od tih rezidencija.

O njegovom izgledu i organizaciji nema dovoljno sačuvanih podataka da bi se mogao pouzdano rekonstruisati čitav kompleks. Međutim, njegovo pojavljivanje u poveljama kao mesta njihovog izdavanja potvrđuje da je u određenim periodima bio dovoljno značajan da se u njemu odvijaju poslovi državne uprave.

Nekudim u vreme Đurđa Brankovića

Posle smrti Stefana Lazarevića 1427. godine, vlast u Srbiji prešla je na Đurđa Brankovića (1427–1456). U njegovo vreme glavno političko središte Despotovine postao je Smederevo, gde je izgrađena velika tvrđava i nova prestonica.

Uprkos tome, Nekudim nije odmah izgubio svoju administrativnu funkciju.

I tokom vladavine Đurđa Brankovića Nekudim se javlja u dokumentima, a Nekudimska vlast ostala je deo upravne organizacije države. To pokazuje da lokalitet nije bio samo povremena rezidencija pojedinog despota, već da je imao širi administrativni značaj.

U izvorima se Nekudim, međutim, ne pojavljuje kontinuirano. Njegovo pominjanje uglavnom je povezano sa konkretnim boravcima vladara ili sa dokumentima koji se odnose na imovinske i upravne odnose.

Nekudimska vlast

Nekudimska vlast bila je teritorijalno-upravna oblast Srpske despotovine čije je središte bio Nekudim.

Postojanje ove vlasti predstavlja jedan od najvažnijih pokazatelja administrativnog značaja Nekudima. Iako sam lokalitet nije bio među najvećim centrima Despotovine, njegova uloga u organizaciji okolne teritorije bila je dovoljno značajna da se oblast po njemu nazove.

Jedan od kasnijih izvora potvrđuje da je Nekudimska vlast postojala gotovo do samog kraja srednjovekovne srpske države.

Poslednji pomen Nekudimske vlasti

Poslednji poznati pomen Nekudimske vlasti datira iz oktobra 1458. godine, svega nekoliko godina pre konačnog pada Srpske despotovine.

Tada je bosanski kralj Stefan Tomaš, zajedno sa svojim sinom Stefanom, izdao povelju velikom logotetu Stefanu Ratkoviću. Poveljom su mu potvrđeni brojni posedi koje je držao širom srpske države, među kojima su se nalazili i posedi koje je ranije dobio od despota Đurđa Brankovića i njegovog naslednika Lazara Brankovića.

Među tim posedima navodi se i selo Cerovac u Nekudimskoj vlasti.

Ovaj podatak ima naročit značaj jer pokazuje da je Nekudimska vlast kao administrativna celina postojala praktično do samog kraja srednjovekovne srpske države. U trenutku kada je Srpska despotovina već bila suočena sa završnom osmanskom ofanzivom, njena ranija teritorijalna i imovinska organizacija još se pojavljuje u pravnim dokumentima.

Samo nekoliko godina kasnije, 1459. godine, padom Smedereva prestala je da postoji srednjovekovna Srpska despotovina.

Značaj Nekudima

Nekudim nije imao istorijski značaj poput Beograda, Smedereva, Kruševca ili drugih velikih srednjovekovnih političkih i vojnih centara. Njegova važnost proizlazi pre svega iz činjenice da je bio jedna od rezidencija srpskih despota i središte posebne upravne oblasti.

Njegovo ime sačuvano je zahvaljujući dokumentima koji beleže boravke vladara, izdavanje povelja i upravljanje posedima. Zbog toga Nekudim predstavlja dobar primer srednjovekovnog naselja čiji se značaj danas ne može proceniti na osnovu vidljivih ostataka.

Istorijski izvori zapravo pokazuju sasvim suprotnu situaciju: mesto koje danas gotovo da nema materijalnih tragova nekada je bilo deo državnog sistema Srpske despotovine i mesto u kojem su boravili njeni vladari.

Arheološki ostaci

Od nekadašnjeg Nekudima danas nisu sačuvani vidljivi ostaci koji bi pouzdano mogli biti identifikovani kao ostaci srednjovekovnog kompleksa.

Zbog toga se položaj i istorija Nekudima uglavnom proučavaju na osnovu pisanih izvora, toponimije i podataka o okolnim naseljima. Nedostatak sačuvanih ostataka predstavlja jedan od razloga zbog kojih je Nekudim dugo bio relativno slabo poznat široj javnosti, uprkos tome što se njegovo ime pojavljuje u srednjovekovnim dokumentima.

Istorijski značaj

Nekudim zauzima posebno mesto u istoriji Srpske despotovine kao srednjovekovna rezidencija, naselje i upravno središte. Njegov istorijski kontinuitet u pisanim izvorima može se pratiti od najmanje 1389. do 1458. godine, dakle kroz gotovo sedam decenija velikih političkih promena na prostoru Srbije.

Od prvog poznatog pomena kao castrum Nicodem u povelji ugarskog kralja Žigmunda, preko perioda kada je bio povezan sa Stefanom Lazarevićem i Đurđem Brankovićem, pa sve do poslednjeg pomena Nekudimske vlasti 1458. godine, Nekudim predstavlja jednu od manje poznatih tačaka političke i upravne istorije srednjovekovne Srbije.

Njegova priča je ujedno primer koliko se slika srednjovekovne države razlikuje kada se istorija ne posmatra samo kroz velike prestonice i tvrđave. Dok su Beograd i Smederevo ostavili monumentalne tragove, Nekudim je gotovo nestao iz pejzaža, ali je njegovo postojanje ostalo zabeleženo u poveljama i drugim istorijskim izvorima.

Vidi još

• Srpska despotovina
• Stefan Lazarević
• Đurađ Branković
• Lazar Branković
• Smederevska tvrđava
• Smederevo
• Stefan Tomaš
• Srpska srednjovekovna administracija

Literatura

1. Istorijski i diplomatički izvori o Srpskoj despotovini – podaci o Nekudimu, Nekudimskoj vlasti i posedima Stefana Ratkovića.
2. Ugarska kraljevska povelja iz 1389. godine – prvi poznati pomen Nekudima pod nazivom castrum Nicodem.
3. Srpske srednjovekovne povelje iz vremena despota Stefana Lazarevića, Đurđa Brankovića i Lazara Brankovića.
4. Dubrovačka arhivska građa koja beleži Nekudim i odnose sa srpskom srednjovekovnom državom.

Napomena

U istoriografiji i literaturi mogu se sresti različiti oblici imena lokaliteta, uključujući Nekudim, kao i latinski oblik Nicodem. Za precizno određivanje položaja, obima i karaktera samog utvrđenja potrebna je kombinacija pisanih izvora i arheoloških istraživanja, naročito imajući u vidu da danas nema sačuvanih nadzemnih ostataka lokaliteta.

Foto: Ilustracija/ Aleksandar od Beograda

Grupa zgrada koje čine nedeljivu celinu jeste grupa objekata koji se nalaze u Nišu. Predstavljaju nepokretno kulturno dobro kao spomenik kulture Srbije.

Između Prvog i Drugog svetskog rata Obrenovićeva ulica se brzo razvijala: gradile su se palate, kafane, zanatske radnje evropskog izgleda. Na samom ulazu u Obrenovićevu ulicu u Nišu, sa desne strane, stavljene su pod zaštitu države dve zgrade u duhu moderne: nekadašnja palata Nisim i niz zgrada nad kojom je današnji tržni centar Gorča.

Palata Nisim koju su izgradili braća Nisim (trgovci iz Niša) imala je prizemlje u kome su bile smeštene prodajne prostorije dok su spratovi bili namenjeni za stanovanje. Objekat je izgrađen početkom 20. veka u duhu moderne a njen projektant bio je Josif Albala. Ova trospratna zgrada svojim volumenom ističe namenu objekta i unutrašnju organizaciju prostora. Plitke fasadne kanalure postavljene su između prozorskih otvora, na taj način, zajedno sa igrom prvog i drugog plana fasadnih ravni, zaobljenim uglovima terasa i treće etaže vizualno se smanjuje masivnost i neprobojnost objekta u tada već popularnoj upotrebi betona. Niz zgrada, koje danas nadvisuje tržni centar Gorča, su bogato ukrašene zgrade sajdžije Mihajlovića, čiju je dogradnju projektovao arhitekta Aleksandar Buđevac. Niz ovih zgrada, s obzirom da su građene po principu kuće u nizu, međusobno razdvaja denivelacija u visini venca susednog niza.

Zgrade se sastoje od prizemlja sa visokim portalima i sprata sa ritmički postavljenim prozorima (kojima je naglašena horizontalnost kao i simetričnost objekata). Obrada fasade je u duhu klasicizma sa elementima secesije, koja je najviše vidljiva na grupi zgrada sa centralnom terasom od kovanog gvožđa sa biljnim ornamentima. Prozori su naglašeni imitacijama dekorativnih stubića na bočnim stranama prozora i timpanonima. U gornjim etažama protežu se frizevi, kružni otvori sa gravurama u metalu. Pilastri sa kapitelima čine sledeći niz dekorativnih elemenata na fasadi koji svojom ritmičnošću daju strogost celoj kompoziciji i mogućnost nadovezivanja sa susednim nizom (u kome preovladavaju jasne forme sa pročišćenim i pojednostavljenim elementima na fasadi) u jednu nerazdvojivu celinu.

Upisane su u registar Zavoda za zaštitu spomenika kulture Niš 1983. godine.

Grupa zgrada koje čine nedeljivu celinu na Trgu Oslobođenja (Trgu kralja Milana) jeste grupa objekata koji se nalaze u Nišu. Predstavljaju nepokretno kulturno dobro kao spomenik kulture Srbije.

Grupa zgrada koje čine nedeljivu arhitektonsko-prostornu celinu na Trgu kralja Milana u Nišu (potez od ugla sa ulicom Milojka Lešjanina do Keja srpskih sestara) predstavlja sačuvanu starogradsku urbanu celinu na njegovoj zapadnoj strani. Sa svim svojim karakteristikama blokovskog koncepta i eklektičkih arhitektonskih objekata iz poslednjih godina 19. i prvih decenija 20. veka.

Upisane su u registar Zavoda za zaštitu spomenika kulture Niš 1983. godine.

Spomenik Šabanu Bajramoviću u Nišu postavljen je 12. avgusta 2010. godine.

Spomenik, rad vajara Vladana Ašanina, predstavlja Bajramovića u prirodnoj veličini sa mikrofonom u ruci.

Spomenik je urađen, na inicijativu Nišvil džez festivala uz finansijsku pomoć prijatleja Šabana, a među prijateljima koji su finansirali izgradnju spomenika su reditelj Goran Paskaljević, glumac Ljubiša Samardžić, muzičar Goran Bregović, bivši premijer Zoran Živković, gradonačelnik Miloš Simonović, pevačica Esma Redžepova i drugi.

Foto: Aleksandar od Beograda

Opančarska česma zadužbina je Opančarskog esnafa u Užicu podignuta 1896. godine. Nalazi se na samom kraju Malog parka okrenuta prema glavnoj ulici.

Opančarski esnaf

Opančarski esnaf u Užicu nastao je 1853. godine. Bio je jedan od finansijski najjačih esnafa u Užicu 1882. godine, odmah iza Mehandžijsko – pekarskog. Prvi užički opančar bio je Jovo Cvijović, koji se ovim zanatom počeo baviti sredinom 19. veka, a poslednji Milija Ćitić.

Istorijat

Opančarska česma podignuta je 1896. godine na Karađorđevoj pijaci, a među građanstvom je bila poznata i kao česma na Staroj pijaci. Aleksandar Stojković u svom izveštaju navodi da se ova česma nalazi pod rednim brojem 19, a da joj je izvor pod imanjem Mojsila Mihajlovića, na sred Carinskog potoka. Voda dalje odatle prolazi do škole na Lipi, posle ka crkvi i odatle na pijacu. Kada je izgrađen Trg partizana, česma je premeštena ispred Gradske kafane na trgu 1961. godine, a 1983. godine vraćena je na mesto gde se danas nalazi.

Izgled česme

Napravljena je od klesanog kamena četvrtastog oblika. Na vrhu je metalni piramidalni ukras. S prednje strane, u donjem delu je lavlja glava iz čijih čeljusti ističe voda. Iznad mesta gde ističe voda je kružno uklesan natpis Opančarski esnaf i esnafski simbol – opanak.

Natpisi na česmi
Iznad mesta gde ističe voda stoji uklesano:

OPANČARSKI ESNAF

Između tih reči je, takođe u kamenu, uklesan:

OPANAK

Sa desne strane:

SVOJOJ OPŠTINI

a na strani suprotnoj od istoka vode:

UŽICE

Sa leve strane se nalazi:

1896

Kada se Karađorđe Petrović, vođ Prvog srpskog ustanka i podizatelj nove srpske države, utvrdio u Topoli kao u svom prestonom mestu, ne zaboravi ni ono što svaki srpski vladar pre njega beše dužan da učini — da podigne crkvu kao zadužbinu Bogu i narodu. Tako, po ugledu na stare Nemanjiće, nastade crkva Rođenja Presvete Bogorodice, u samom srcu Karađorđevog grada.

Gradnja započe 1811. godine i iste te godine beše i dovršena, o čemu i danas svedoči ktitorski natpis nad zapadnim vratima, uklesan u hladni kamen. No, unutrašnje uređenje, patosanje poda kamenom donetim iz Studenice, ikonostas i živopis trajali su sve do leta 1813. godine, uoči samog sloma ustanka. Te godine, po prvi put posle dugih vekova turskog ropstva, zazvoniše zvona izlivena u Beogradskoj topolivnici, oglasivši slobodnu Srbiju.

Ali sloboda beše kratka. Već iste 1813. godine turska vojska nagrnu na ustaničku zemlju. Srbija pade, a crkva u Topoli bi zapaljena i opustošena. Freske, delo ustaničkog vojvode i slikara Petra Nikolajevića Molera, behu izgrebane i počađavele od vatre, a ikonostas koji izradi njegov bratanac, zograf Janko Moler, sagore u plamenu.

Ipak, kao što je ustanak ostavio trag i u porazu, tako i crkva ne ostade bez svedočanstva. Već 1814. godine narod je obnovi, i u njoj se od tada, bez prekida, služi sveta liturgija. Crkva je građena od lomljenog kamena, belo okrečena, sa zvonarom-kulom uz zapadni ulaz, koja je ujedno služila i kao odbrambena kula Karađorđevog grada.

Unutrašnjost je prosta, ali snažna: priprata, naos sa pevnicama i oltar koji se polukružno završava, kako dolikuje pravoslavnom hramu. Masivni stupci i lučni svodovi ostavljaju utisak čvrstine i reda, kao da su podignuti da odole i vremenu i istoriji.

Sam Karađorđe beše za sebe pripremio grobnicu pred oltarom. No sudbina mu ne dade da u njoj odmah počine. Posle ubistva u Radovanjskom lugu 1817. godine, telo mu bi najpre sahranjeno na mestu pogibije, a glava odneta u Beograd, pa u Stambol. Tek zahvaljujući pobožnosti kneginje Ljubice, njegovo telo bi 1819. godine preneto u Topolu, a glava mu se pridruži tek 1837. godine. U ovoj crkvi počivao je sve do 1930, kada je konačno prenet na Oplenac.

Živopis crkve, i pored razaranja, ostao je jedno od najznačajnijih slikarskih dela svog vremena. Moler je u njemu spojio staru pravoslavnu ikonografiju i barokni duh Karlovačke mitropolije, ostavivši delo kakvo Srbija dotad nije imala. U kupoli, umesto Hrista Pantokratora, oslikana je Sveta Trojica — retkost među srpskim hramovima — dok anđeli, proroci i scene iz Jevanđelja ispunjavaju hram tišinom i uzvišenošću.

Kasnije obnove, naročito u vreme kneza Aleksandra Karađorđevića, donele su nove darove i ikonostase, a današnji duborezni ikonostas, rad majstora iz Debra, predstavlja pravi ukras hrama. Skromna po veličini, Karađorđeva crkva ostala je jedna od najlepših i najskladnijih građevina svog doba — nemi svedok ustanka, pada, obnove i trajanja srpske države.

Spomenik streljanim partizanima na Zlatiboru nalazi se u blizini turističkog mesta Zlatibor (ranije Partizanske Vode) je spomen-obeležje na mestu gde su nemački vojnici 29. novembra 1941. godine, tokom napada na Užičku republiku, zatečene ranjene i nenaoružane partizane uz put gazili tenkovima i pucali u njih. Na tom je mestu sagrađena kosturnica u koju su smešteni njihovi posmrtni ostaci. Iznad kosturnice je 1967. godine podignut monumentalni obelisk, čiji su autori arhitekta Jovanka Jeftanović i vajar Ana Bešlić.

Posle Drugog svetskog rata, selo Kraljeva Voda, u čijoj su blizini ranjenici pobijeni, u njihovu čast menja ime u Partizanske Vode. Na uzvisini iznad sela sagrađena je kosturnica u koju su smešteni posmrtni ostaci oko 150 ranjenika. Osim njih, u kripti se nalaze ostaci boraca Druge proleterske udarne brigade, narodnog heroja Save Jovanovića i Aleksandra Jovanovića Otrova, koji su poginuli u borbama kod Valjeva 2. maja 1944. godine, ostaci 36 boraca Prve proleterske udarne brigade, 18 boraca Trinaeste proleterske brigade „Rade Končar“ i 12 boraca Treće proleterske krajiške brigade.

Spomen-ploča

Oktobra 1961. godine, na kosturnicu je postavljena spomen-ploča sa sledećim tekstom:

U ovoj spomen kosturnici sahranjeni su posmrtni ostaci Centralne partizanske bolnice Užičke republike koje su fašisti na zverski način pobili 30. novembra 1941. godine na Zlatiboru. U kosturnicu su preneti i sahranjeni posmrtni ostaci narodnog heroja Sava Jovanovića Sirogojna i Aleksandra Jovanovića Otrova prvoboraca NOR-a koji su poginuli maja 1944. god. U ovu kosturnicu sahranjeni su posmrtni ostaci 36 boraca Prve proleterske brigade; 18 boraca 13. proleterske brigade „Rade Končar“ i 12 boraca 3. proleterske krajiške brigade, koji su poginuli u borbama na Zlatiboru avgusta 1944. god. Podignuto oktobra 1961. Savez boraca opštine Čajetina

Iznad kosturnice je 1967. godine podignut obelisk od belog kamena, visok 10 metara, čiji su autori arhitekta Jovanka Jeftanović i vajar Ana Bešlić. Na prednjoj strani obeliska uklesani su narodni motivi i stihovi Vaska Pope: Ne dam ovo sunce u očima, Ne dam ovo hleba na dlanu.

Foto: Aleksandar od Beograda

Spomenik Miladinu Pećinaru na Zlatiboru postavljen je 2003. godine, na tridesetogodišnjicu od njegove smrti, na Kraljevom trgu.

Miladin Pećinar je rođen 1893. godine u zlatiborskom selu Ljubišu, bio je inženjer građevinarstva, univerzitetski profesor i akademik Srpske akademije nauka i umetnosti i osnovao je Biro za projektovanje građevina na vodi. Njegov naučni i stručni rad obuhvata skoro sve grane hidrotehnike i u svakoj do tih oblasti je postigao vredna i značajna ostvarenja.

Dobitnik je brojnih odlikovanja, a meštani Zlatibora su mu podigli spomen-bistu pored česme kralja Aleksandra Obrenovića.