Lazar “Laza” Kostić rođen je 12. februara 1841. godine u selu Kovilju, u Sremu, u tadašnjoj Habzburškoj monarhiji. Potekao je iz porodice uglednih vojvođanskih Srba, gde je disciplina vojničkog sveta živela uporedo sa snažnim osećajem nacionalne pripadnosti. Rano detinjstvo proveo je u provincijskom, mirnom ambijentu koji mu je omogućio prva upoznavanja sa narodnom poezijom, junačkim pesmama i epskom tradicijom — semenom koje će kasnije izrasti u duboko proživljeni kulturni i duhovni sistem u njegovoj književnosti.
Osnovno obrazovanje stekao je u Novom Sadu, a školovanje nastavio u Pančevu i Segedinu. Već u gimnazijskim danima pokazivao je živahan duh, izuzetno pamćenje i misaonost koja je nadilazila njegove godine. Posebno ga je privlačila filozofija, logika, strani jezici i književna klasika. To je vreme kada je romantizam na ovim prostorima bio u punom zamahu, a Kostić se od prvih stihova trudio da tuđe modele ne samo usvoji već i prevaziđe.
Godine 1860. upisuje studije prava u Pešti. Tamo dolazi u dodir sa modernim evropskim strujanjima: od filozofskih ideja nemačkog idealizma do najsavremenijih književnih pokreta, od političkih rasprava habzburškog sveta do žive intelektualne scene mađarske prestonice. Godine 1866. brani doktorat iz pravnih nauka i postaje jedan od najmlađih srpskih doktora prava tog vremena. Istovremeno, njegov književni ugled raste — javlja se u štampi stihovima, ogledima i člancima, gradeći status obrazovanog romantičara koji „ne liči ni na koga“.
Politički se angažuje rano. Kao mladi intelektualac priklanja se krugu svetosavskih i liberalno-nacionalnih ideja. Učestvuje na crkveno-narodnim saborima u Sremskim Karlovcima, a potom ulazi i u javni život Novog Sada. Od ranih 1870-ih godina sarađuje sa Svetozarom Miletićem, najznačajnijim srpskim političkim vođom u Ugarskoj. Izazov političkog angažmana bio je snažan, ali i težak: Kostić, po prirodi složen, individualista i često nesaglasan sa strankom kojoj pripada, neretko se nalazi u konfliktu — i sa protivnicima i sa sopstvenim taborom.
Sa Miletićem ga je spajalo uverenje u prava srpskog naroda, ali ga je razdvajala lična narav, ponekad neuglačana, ponekad previše slobodoumna za vreme u kojem živi. Njihov odnos će u jednom trenutku postati bolan i za jednog i za drugog, ali će ostati istorijski važan. Kostić će kasnije o Miletiću pisati sa ogromnim poštovanjem, uz onu njegovu poznatu mešavinu sećanja, analize i književnosti.
Krajem 1870-ih kreće u diplomatsku službu u Beču kao srpski delegat pri zajedničkom parlamentu. Bečki period za Lazu je presudan: bliži se evropskim intelektualnim centrima, piše zapažene eseje — naročito o Njegošu, Šekspiru i metafizici poezije — i širi sopstvene estetske horizonte. Tu se javlja njegov interes za moderne tokove koje srpska sredina još nije ni slutila: estetika simbolizma, slobodni ritam, duboka spojenost filozofije i poetskog jezika. Već tada je svestan da u srpskoj poeziji zauzima usamljeno mesto.
Po povratku u Vojvodinu, živi u Novom Sadu i Kikindi, obavlja pravničke poslove, piše, uređuje novine i polemiše gotovo sa svima. Njegov duh nije voleo kompromise, pa ni mir. Oko 1880–1890. godine stvara niz drama: najznačajnija je „Maksim Crnojević“, ali piše i „Peru Senjanina“, „Gordana“, i druge, koje spajaju istorijski materijal sa romantičarskim zanosom. U esejistici se javljaju njegove izuzetne studije o „Gorskom vijencu“, gde dublji estetski slojevi počinju da bivaju jasniji čitaocima tek mnogo kasnije.
Krajem 19. veka u život Laze Kostića ulazi možda najpoznatija i najdramatičnija epizoda — veza sa mladom Lenkom Dunđerski, kćerkom veleposednika Lazara Dunđerskog iz Čeneja. Laza je bio čest gost u njihovoj kući; Lenka je imala 20 godina, on preko 50. Privlačnost je bila duboka, ali nikada ostvarena, jer je društvena sredina takvu vezu smatrala neprihvatljivom. Njena iznenadna smrt 1895. godine ostavila je trag koji će u poeziji Laze Kostića postići jedan od najviših dometa srpske lirike.
Tokom 1890-ih Kostić se seli u Sombor, gde provodi poslednju dekadu života. U Somboru nalazi relativan mir, stabilnost u braku sa Julijanom Palanački, i prostor da dovrši najzrelija dela. Upravo tu nastaje i poema „Santa Maria della Salute“ — njegova lirska oporuka, remek-delo srpskog romantizma i moderne, po mnogima jedna od najlepših ljubavnih pesama našeg jezika. U njoj se spajaju metafizika, tragika, ljubavna ekstaza, filozofska groznica i duboka, gotovo mistična vera u poeziju kao put ka prevazilaženju života.
U Somboru obavlja i javne funkcije: bio je predsednik okružnog suda, član kulturnih odbora, predan prosvetnom i društvenom radu. I pored toga, često je bio usamljenik, čovek koji razume vreme bolje nego što vreme razume njega.
Laza Kostić umro je 26. novembra 1910. godine u Beču, gde je bio na lečenju. Sahranjen je u Somboru. Njegovo delo ostavilo je dvostruki trag: jedan u zvaničnoj književnoj istoriji, kao vrhunac srpskog romantizma i most ka moderni; drugi u kolektivnom pamćenju, kao lik pesnika koji je umeo da spoji snagu misli, dubinu osećanja i nepodesivost za kompromise.
Danas je Laza Kostić priznat kao jedan od najobrazovanijih, najsmelijih i najposebnijih stvaralaca srpske književnosti. Svojim pesmama i esejima naslućivao je estetiku koja će u Evropi tek doći; svojim životom, bio je čovek ispred svog doba; svojom tragikom, postao je legenda ravna najuzvišenijim romantičarcima Evrope.
Foto: Milan Jovanović
