Osmanski defteri predstavljaju najpouzdaniji i najdetaljniji izvor za razumevanje Beograda kao grada rada i zanata u periodu od 16. do 18. veka. Za razliku od kasnijih narativnih izvora, koji Beograd često posmatraju kao vojno i strateško uporište, defteri ga prikazuju kao živi urbani organizam, u kome su zanati činili osnovu svakodnevnog života i gradske ekonomije.
Defteri kao izvor
Defteri (defter-i mufassal – detaljni popisi i defter-i icmal – zbirni popisi) bili su administrativne knjige Osmanskog carstva u kojima su evidentirani stanovnici, njihove delatnosti, imovina i poreske obaveze. U njima je Beograd vođen ne samo kao tvrđava ili kasaba, već kao razvijen zanatsko-trgovački centar Beogradskog sandžaka.
Popisi iz 1521, 1536, 1560. i 1570. godine svedoče o gradu jasno podeljenom na mahale, čaršiju i zanatske zone. Zanat (hirfet) bio je osnovna identifikaciona odrednica stanovnika – uz ime i očevo ime gotovo redovno stoji i zanatska pripadnost.
U defterima za Beograd (npr. iz 1521, 1536, 1560. i 1570. godine) evidentirani su:
- zanatlije po imenu i zanatu
- visina poreza (resm-i hirfet)
- pripadnost esnafu
- kvart (mahala) u kome su živeli
Zanat je bio zvanična kategorija — bez njega nije bilo ni poreza, ni statusa u gradu.
Abadžije u defterima
Abadžije se u defterima navode kao „abadži“ ili „abadžiyan“, svrstani u grupu tekstilnih zanata. Plaćali su poseban porez na zanat (resm-i abadžiyan), što govori o njihovoj brojnosti i ekonomskoj snazi.
U pojedinim defterima pominju se i abadžijske radnje uz glavne čaršijske sokake, što potvrđuje da su njihove kuće bile deo trgovačke matrice grada.
- Sarači i opančari
- Sarači (saraç) i opančari (opançı) beleže se kao kožarski zanati. U defterima se često pojavljuju zajedno sa:
- tabacima (kožarima)
- sedlarima
- kaišarima
Njihov porez bio je vezan za broj proizvedenih komada, što ukazuje na standardizovanu proizvodnju, a ne samo individualni rad.
Kazandžije
Kazandžije (kazancı) su u defterima označene kao zanatlije od strateškog značaja. Kazani su bili neophodni za:
- domaćinstva
- vojne potrebe
- proizvodnju rakije i preradu hrane
Zbog toga se kazandžije često navode u blizini vojnih i trgovačkih zona, a njihov zanat je bio pod posebnom kontrolom vlasti.
Bojadžije
Bojadžije (boyacı) su imale važnu ulogu u tekstilnoj proizvodnji. Defteri beleže njihove radionice uglavnom uz vodotokove, zbog potrebe za velikim količinama vode.
U pojedinim dokumentima navodi se i porez na boju kao proizvod, ne samo na rad, što ukazuje na razvijenu tekstilnu privredu.
Mutafdžije
Mutafdžije (mutafçı) su radile sa konopljom i grubim vlaknima. U defterima se često javljaju kao zanat povezan sa:
- skladištima
- karavanskim putevima
- trgovinom žitom i robom
Njihov zanat je bio neupadljiv, ali neophodan, i zato se često pojavljuju u popisima iako su retko pominjani u narativnim izvorima.
Kujundžije
Kujundžije (kuyumcu) su u defterima posebno evidentirane, jer su radile sa plemenitim metalima. Njihove radionice su se nalazile u centralnim delovima čaršije, a zanat je bio strogo regulisan.
U defterima se vidi i kontrola čistoće metala, što govori o visokom nivou urbanog nadzora i poverenja.
Esnafi i urbana struktura
Svi ovi zanati bili su organizovani u esnafe (hirfet), koji su u defterima vođeni kao kolektivne poreske jedinice. To potvrđuje da je Beograd funkcionisao kao zanatski grad, a ne samo vojno uporište.
Mahale su često nosile naziv po dominantnom zanatu, što dodatno svedoči o prostornoj organizaciji grada prema radu, a ne prema prestižu.
Istoriografski izvori
Za proučavanje zanata u Beogradu najčešće se koriste:
- osmanski defteri Beogradskog sandžaka
- radovi Hazima Šabanovića (o urbanom razvoju osmanskih gradova)
- studije Branka Krsmanovića i Momčila Spremića
- arhivska građa Istorijskog arhiva Beograda
- orijentalna zbirka Arhiva Srbije
