U središtu Badnjeg dana stoji badnjak – naizgled obično drvo, ali u narodnoj svesti duboko sveto i višeznačno. Pitanje „zašto baš badnjak“ vodi nas kroz slojeve hrišćanskog predanja, starijih slovenskih verovanja i svakodnevnog iskustva čoveka vezanog za prirodu.
U hrišćanskom tumačenju, badnjak podseća na drva koja su pastiri doneli da zagreju pećinu u kojoj se rodio Hristos. Vatra badnjaka simbol je svetlosti koja dolazi u tamu, toplote koja pobjeđuje studen i nade koja se rađa u noći. Zato badnjak gori baš uoči Božića – da najavi dolazak svetlosti sveta.
Međutim, u narodnom sloju verovanja, badnjak je mnogo stariji od hrišćanstva. Hrast, koji se najčešće bira za badnjak, u slovenskoj tradiciji smatrao se svetim drvetom, drvetom snage, dugovečnosti i neba. Pod njegovom krošnjom su se donosile važne odluke, sklapali zaveti i tražila zaštita viših sila. Unošenjem hrasta u kuću, domaćin je simbolično unosio snagu prirode u svoj dom.
Badnjak je i drvo granice – posečen je, ali ne i mrtav. On tinja, pucketanjem govori, iskri i ostavlja pepeo. U tome narod vidi prelaz između starog i novog, godine koja odlazi i one koja dolazi. Zato se badnjak ne loži naglo, već se pušta da polako gori, da se sreća ne raspe.
U etnografskim zapisima zabeleženo je da se badnjak seče u zoru, dok dan još „nije progledao“. Taj trenutak tišine ima magijsku snagu: ono što se tada učini, verovalo se, odrediće sudbinu doma. Jedan zamah sekire, bez ponavljanja, znak je odlučnosti i reda u kući.
Pepeo badnjaka nikada se nije bacao. Rasipao se po njivama, mešao sa stočnom hranom ili čuvao kao lek i zaštita. Tako badnjak ne prestaje da deluje ni kada izgori – on se vraća zemlji iz koje je potekao, zatvarajući krug života.
Zato badnjak nije samo drvo za vatru. On je živa veza između čoveka i prirode, prošlosti i budućnosti, paganskog pamćenja i hrišćanske vere. U njemu se spajaju oganj i molitva, dom i šuma, zemlja i nebo.
