Danas su Terazije simbol centra Beograda. Hoteli, prometne ulice, svetleći izlozi i Terazijska česma odavno su postali deo identiteta grada. Ipak, pre nego što su ovde nikle palate i trgovi, na ovom prostoru uzdizale su se tri građevine – vodotornjevi ( vodene kule)
Njihova priča počinje u vreme osmanske vlasti, kada je Beograd dobijao vodu iz izvora u Mokrom Lugu. Da bi voda mogla da stigne do viših delova grada, nije bilo dovoljno samo položiti cevi. Bilo je potrebno stvoriti dovoljan pritisak, pa su Turci duž zidanog vodovoda, poznatog kao đeriz, podizali posebne vodene kule koje su nazivali terazije za vodu. U njima se voda podizala na veću visinu, odakle je pod prirodnim pritiskom nastavljala put prema česmama i naselju. Upravo po tim kulama čitav kraj dobio je ime – Terazije.
Tri kule koje su oblikovale grad
U Beogradu su postojale tri ovakve kule.
Prva kula nalazila se na mestu današnje Terazijske česme. Bila je najveća od sve tri i predstavljala je glavni vodeni rezervoar. Podignuta na uzvišenju, izdvajala se visinom i bila je vidljiva iz velikog dela tadašnjeg Beograda.
Druga kula nalazila se približno na mestu gde je kasnije izgrađena čuvena kafana „Ruski car“, odnosno na početku današnje Knez Mihailove ulice.
Treća kula stajala je kod kafane „Grčka kraljica“, nedaleko od ulaza u Kalemegdan.
Ove tri kule bile su povezane jedinstvenim sistemom za distribuciju vode, koji je predstavljao jedno od najznačajnijih tehničkih dostignuća tadašnjeg Beograda.
Kako su izgledale?
Njihov tačan izgled nije sačuvan. Ne postoje fotografije niti detaljni nacrti, ali se na osnovu istorijskih izvora i sličnih osmanskih hidrotehničkih objekata može zaključiti da su bile masivne kamene građevine jednostavne arhitekture.
Verovatno su imale četvrtastu osnovu, zidove od kamena i opeke, malu količinu otvora i unutrašnji rezervoar ili komoru kroz koju su prolazile keramičke vodovodne cevi. Na vrhu se nalazio prostor u kome se voda zadržavala kako bi dobila dovoljan pritisak za nastavak puta prema gradu.
Za razliku od stražarskih ili odbrambenih kula, Terazijske kule nisu imale vojnike ni topove. Njihova jedina namena bila je da obezbede život – vodu za stanovnike Beograda.
Nestanak kula
Početkom 19. veka Beograd počinje da menja izgled. Po nalogu kneza Miloša Obrenovića prostor oko najveće kule postepeno se urbanizuje, zanatlije se naseljavaju na Terazijama, a sama kula postaje prepreka novom uređenju grada.
Godine 1860. najveća Terazijska kula je uklonjena, a na njenom mestu podignuta je Terazijska česma u znak sećanja na drugu vladavinu kneza Miloša. Time je završeno jedno poglavlje u istoriji Beograda, ali je ime ostalo da živi.
Nasleđe koje je ostalo
Danas više nema nijedne Terazijske kule. Njihove temelje odavno su prekrili asfalt, tramvajske šine, podzemni prolazi i moderne zgrade. Međutim, gotovo svaki Beograđanin svakodnevno izgovara njihovo ime.
Zato je zanimljivo da naziv jednog od najpoznatijih delova prestonice nije nastao po trgu, ulici ili spomeniku, već po tri hidrotehnička objekta koji su pre više od dva veka omogućavali da voda stigne do tadašnje varoši.
Možda kula više nema, ali je njihovo ime nadživelo i Osmanlije, i kneževinu, i kraljevinu, i Jugoslaviju. Malo koji nestali objekat ostavio je tako trajan trag u identitetu Beograda.
