Viša ženska škola je prva škola gimnazijskog ranga za devojke otvorena u Beogradu i Srbiji uopšte, čije osnivanje označava početak srednjoškolskog obrazovanja žena u zemlji.
Istorijski kontekst i osnivanje
Sredinom 19. veka, Srbija, nakon dužih ratova, ubrzano razvija kulturu i obrazovanje. Razmatrane su potrebe otvaranja posebnih škola za devojčice. Prvi pokušaji bili su 1840. godine, ali bezuspešni. Tek 1845. godine, ukazom kneza Mihaila, odobreno je otvaranje prvih škola za žensku decu, uključujući Nataliju Petrović i sestre Lekić, sa šestogodišnjim programom koji je obuhvatao opšte obrazovanje, ručni rad, pevanje i vaspitanje u skladu sa tadašnjim društvenim normama. Prva škola ovog tipa otvorena je u Paraćinu.
Zahvaljujući reformatorskom duhu kneza Mihaila Obrenovića, ministra prosvete Koste Cukića i Ljubomira Nenadovića, donet je Zakon o osnivanju Više ženske škole, koja počinje s radom u septembru 1863. godine. Osnovni cilj bio je obezbediti devojkama više opšte obrazovanje i pripremiti ih za rad kao učiteljice u ženskim osnovnim školama.
Upravitelji i nastavnici
Prva upraviteljica bila je 19-godišnja Katarina Milovuk, diplomirani pedagog sa Univerziteta u Odesi, koja je škola uspešno vodila do 1893. godine. Nakon nje, školu su vodili:
- Persida Pinterović (1894–1895)
- Mileva Vulović (1895–1898)
- Jovan Dokić (1898–1900)
- Sreten Pašić (1900–1909)
- Svetolik Stevanović (1909–1911)
- Dimitrije Tričković (od 1911)
Nastavu su držali i profesori Velike škole i muških gimnazija, kao i sama Katarina Milovuk, često bez naknade, osećajući značaj pionirskog rada u Srbiji.
Lokacija i infrastruktura
Škola je prvobitno smeštena u privatnoj kući na Zelenom vencu, a 1865. se preselila u novu zgradu na uglu Abadžijske čaršije (danas Kraljice Natalije) i ulice Kosovke devojke. Zgrada je imala dugačak hodnik, prostorne učionice i veliku salu, koja je zbog svojih dimenzija dobila nadimak „Veliki hodnik”.
Na predlog Katarine Milovuk, 1882. u dvorištu škole sazidana je crkvica posvećena Presvetoj velikomučenici Nataliji, a uređenje je pomogla kraljica Natalija. Škola je srušena 1930. godine, a na njenom mestu podignuta je zgrada Druge ženske realne gimnazije, koja danas deluje kao Elektrotehnička škola „Nikola Tesla”, uz očuvane ruševine kapele, a zgrada je 1992. proglašena za spomenik kulture.
Nastavni program
Početni program obuhvatao je 11 obaveznih predmeta:
- Nauka o hrišćanstvu
- Srpski jezik
- Opšta i srpska istorija i zemljopis
- Jestastvenica (prirodne nauke)
- Računanje
- Pedagogija
- Dijetetika
- Pisanje
- Ženski rad
- Gimnastika
- Domaća tehnologija (pripremanje hrane)
Tri izborna predmeta (klavir, slikanje, strani jezik) takođe su bili obavezni i besplatni. Katarina Milovuk je napisala tri udžbenika: Pedagogiku, Metodiku i Istorija sveta u kratkom pregledu za ženskinje, kako bi olakšala nastavu.
Prvi učiteljski ispit uveden je 1879. godine, a prva generacija od 50 diplomiranih učiteljica završila je školu iste godine.
Internat
Privatni internat za učenice osnovan je inicijativom nastavnica i zvanično otvoren 1906. godine kao Dom za učenice srednjih škola, uz podršku beogradske opštine.
Značaj i nasledstvo
Viša ženska škola imala je obrazovnu i vaspitnu ulogu, pružajući devojkama gimnazijsko obrazovanje i pripremajući buduće učiteljice. Škola je snažno uticala na etičko-nacionalni vaspitni rad, uz aktivnu podršku crkve.
Među učenicama su bile mnoge poznate Srpkinje, uključujući Dragu Ljočić, Nadeždu Petrović, Betu Vukanović, Milicu Janković, Kosaru Cvetković i druge, a školovanje su pohađale i devojke iz Bugarske, Makedonije i Austrougarske.
Do svog prestanka 1918. godine, škola je obrazovala više od 25.000 devojaka, realizujući ideju Katarine Milovuk: „pismene žene rađaju pismenu decu”.
