(Stanoje Stamatović; Glibovac, 21. februar 1763 — Baničina, 15. februar 1815)
Stanoje Stamatović, u istoriji i narodnoj tradiciji poznat kao Stanoje Glavaš, bio je hajduk u predustaničkom periodu, vojvoda Smederevske nahije i jedan od najistaknutijih starešina u Prvi srpski ustanak. Smatran je jednim od mogućih kandidata za vođu ustanka 1804. godine, ali je, prema predanju i istorijskim svedočenjima, upravo on predložio da na čelo ustanka stane Karađorđe Petrović.
Njegovo junaštvo zauzelo je istaknuto mesto u epskoj tradiciji, dok je književnu obradu dobilo u drami „Stanoje Glavaš“ koju je napisao Đura Jakšić.
Poreklo i mladost (1763–1804)
Stanoje je rođen 21. februara 1763. godine u selu Glibovac, kod Smederevske Palanke, u porodici Dimitrija i Marice. Njegovi roditelji doselili su se u taj kraj iz planinskog sela u okolini Debra, bežeći od turskog zuluma.
Godine 1777, prilikom prikupljanja harača, Turci su brutalno pretukli njegovog oca pred porodicom. Dimitrije je ubrzo preminuo, što je ostavilo dubok trag na četrnaestogodišnjeg Stanoja i presudno uticalo na njegov kasniji životni put.
Majka ga je, kako bi ga poštedela teških seoskih poslova, poslala na zanat kod abadžije Sreje u Palanci. Tu je, pored zanata, naučio da čita i piše – što je u tadašnjim prilikama bilo retko i značajno.
Kasnije je otvorio sopstvenu radnju, a potom, zajedno sa dunđerom Borisavom Petrovićem iz Negotinske Krajine, i dunđersku radnju. Zahvaljujući vrednoći i preduzimljivosti, brzo je stekao ugled i imovinu. Kod sebe je doveo brata Đoku i sestru Stanu, koji su mu pomagali u poslu.
Hajdučki period i izbor za ustaničkog vođu
Pre izbijanja ustanka bio je poznat hajduk, što mu je donelo reputaciju hrabrog i odvažnog čoveka, ali i trajnu sumnju osmanskih vlasti.
Na zboru u Orašcu 1804. godine, kada je odlučivano o vođi ustanka, Stanoje Glavaš se smatrao jednim od najozbiljnijih kandidata. Ipak, prema tradiciji, on je predložio Karađorđa Petrovića za vođu, smatrajući da je potrebna odlučnija i stroža ličnost za vođenje opštenarodnog ustanka.
Uloga u Prvom srpskom ustanku (1804–1813)
Stanoje Glavaš postaje jedna od najbližih i najodanijih ličnosti Karađorđu. Učestvovao je u brojnim borbama, istakavši se izuzetnom hrabrošću.
Značajne vojne akcije:
- Osvajanje Rudnika – jedno od njegovih prvih većih angažovanja.
- Borbе kod Batočine – gde je bio ranjen.
- Boj na Deligradu (1806) – učestvovao u odlučujućim operacijama protiv osmanske vojske.
- Opsada Beograda (1806) – jedan od ključnih događaja ustanka.
Početkom septembra 1806. godine, sa oko:
- 2.500 pešaka
- 500 konjanika
- jednim drvenim okovanim topom
oslobodio je Prokuplje, a već narednog dana ustanici su oslobodili i Kuršumliju.
Njegova vojna sposobnost ogledala se u kombinaciji hajdučke taktike i organizovane ustaničke borbe.
Period nakon sloma ustanka (1813–1815)
Nakon sloma ustanka 1813. godine, Glavaš je ostao pod stalnim nadzorom osmanskih vlasti, naročito ljudi Sulejman-paša Skopljak.
Zbog hajdučke prošlosti, velikog uticaja među narodom i autoriteta stečenog tokom ustanka, smatran je potencijalnom pretnjom.
Posle propasti Hadži-Prodanove bune (1814), situacija se dodatno zaoštrava.
Na Sretenje, 15. februara 1815. godine, po nalogu Sulejman-paše, Stanoje Glavaš je ubijen u selu Baničina kod Smederevske Palanke. Telo mu je iskasapljeno, a glava odsečena.
Glava je odneta u Beograd i, prema predanju, bila izložena na čengelu kod Stambol kapije kao opomena.
Sudbina glave i ponovna sahrana
Postoje dve verzije kako je glava vraćena i sahranjena sa telom:
- Krišom ju je noću skinula njegova polusestra Marija iz Dubone.
- Sestra Stana ju je otkupila od jednog Turčina, koristeći deo Stanojevog blaga.
Prvobitno je bio sahranjen u jaruzi pored puta u Baničini.
Godine 1902. meštani Baničine osnivaju Odbor za podizanje spomenika. Dana 26. maja 1902. godine njegove kosti su prenete i sahranjene u dvorištu crkve Svetog Arhangela Gavrila (podignute 1892).
Natpis na spomeniku glasi:
STANOJE GLAVAŠ
vojvoda
Rođen u Glibovcu
Poginuo 1815 god. u Banjičine
Kosti prenete i sahranjene 26. maja 1902. godine.Ovaj spomenik je podignut prilozima plemenitih Srba.
Istorijske zanimljivosti
U pismu iz 1816. godine Hristifor Obrenović piše knezu Milošu da je „Karađorđe bio sluga kod Glavaša Stanoja“, što ukazuje na složenost odnosa među ustaničkim starešinama i na Glavašev društveni položaj pre ustanka.
Porodica i potomci
Stanoje nije imao direktne potomke. Njegova loza nastavila se preko brata Petra, čiji su potomci uzeli prezime Petrović, po starom običaju uzimanja prezimena po očevom imenu.
Porodična veza postoji i sa Hajduk Veljko Petrović, jer je Stanoje za njega udao Petrovu ćerku.
U 20. veku beleži se i potomstvo njegovog brata Milosava, oborkneza u Bivolju.
Sećanje i kulturno nasleđe
- Drama „Stanoje Glavaš“ – Đura Jakšić
- Knjiga „Stanoje Glavaš“ (2005), autora Miladina Stevanovića
- Spomenik u Glibovcu
- Osnovna škola „Stanoje Glavaš“ u Glibovcu
Istorijska ocena
Stanoje Glavaš predstavlja tipičan spoj hajdučkog vođe i ustaničkog vojskovođe, prelaznu figuru između predustaničkog otpora i organizovanog nacionalnog pokreta. Njegova odluka da prepusti vođstvo Karađorđu tumači se kao čin političke razboritosti i lične skromnosti.
U kolektivnom pamćenju srpskog naroda ostao je simbol hrabrosti, časti i tragične sudbine ustaničkog junaka, čije je ime utkano u epsku poeziju, dramsku književnost i lokalnu istorijsku tradiciju.
