Uvod
Prota Mateja Nenadović (Brankovina, 26. februar 1777 — Valjevo, 11. decembar 1854) bio je istaknuti srpski prota, vojvoda u Prvom srpskom ustanku, političar i diplomata. Kao prvi predsednik Praviteljstvujuščeg sovjeta, Nenadović je imao ključnu ulogu u organizaciji ustaničke vlasti i diplomatiji. Njegovi Memoari predstavljaju dragocen izvor za proučavanje istorije Srbije početkom 19. veka, kombinujući književnu vrednost i svedočanstvo o društvenim, političkim i vojnim prilikama tog vremena.
Rani život i obrazovanje
Mateja Nenadović rodio se 26. februara/10. marta 1777. godine u Brankovini, kao sin Alekse Nenadovića i Jovane Đelmašević. Porodica mu je poreklom iz Birca kod Nikšića, a preselila se u Brankovinu kroz Osečinu tokom 18. veka. Njegov otac Aleksa pogubljen je 1804. godine u Seči knezova, što je bio neposredni povod za izbijanje Prvog srpskog ustanka.
Mateja je školovanje započeo kod porodičnog paroha, popa Stanoja, a nastavio ga u Sremu nakon Kočine krajine. Učio je crkveno pevanje i bogosloviju u Ašanji, da bi 1793. godine postao pop, a 1795. prota. Njegova obrazovanost i verska funkcija omogućili su mu da uvodi red u crkvene obrede u Brankovini, primenjujući iskustva iz Srema.
Uloga u Prvom srpskom ustanku (1804–1813)
Otac ga je uvodio u poslove oko pripreme ustanka, a već 1803. godine poslat je u Sarajevo radi proširenja ustaničkog pokreta. Po Seči knezova 1804. godine, kada je ubijen otac, Nenadović se priključio ustanku i sa stricem Jakovom podigao valjevski i šabački kraj. 27. februara 1804. podigao je trobojni barjak iznad Brankovine, oko kojeg se okupilo 700 ustanika.
Tokom ustanka učestvovao je u oslobađanju Valjeva, Šapca, Karanovca, Užica, Smedereva i Beograda. Posebno je značajan njegov doprinos u boju na Mišaru 1806. godine, kada je sa svojim odredom napao tursku pozadinu, stvarajući pometnju među Osmanlijama.
Od leta 1805. do polovine 1807. bio je prvi predsednik Praviteljstvujuščeg sovjeta i autor kaznenog zakonika za Srbiju. Pokazao je naročitu veštinu u upravnom i diplomatskom radu, pregovarajući sa Turcima, Rusima i evropskim silama radi podrške ustaniku i obezbeđivanja oružja i municije.
Period emigracije i Drugi srpski ustanak
Nakon sloma ustanka 1813. godine, Nenadović se sklonio u Srem i sastao sa Karađorđem u manastiru Fenek. Tokom emigracije radio je na privlačenju pažnje Rusije i drugih velikih sila za sudbinu Srbije.
Po izbijanju Drugog srpskog ustanka 1815. godine, Nenadović je ponovo podržao ustanike i kneza Miloša Obrenovića, učestvujući u vojnim i diplomatskim aktivnostima, uključujući boje na Ravnju i upravne funkcije u oslobođenoj Srbiji.
Oslobođena Srbija i politički angažman
U Kneževini Srbiji Nenadović je obavljao funkcije obor-kneza, člana Narodne kancelarije, administrativnih organa Posavske knežine i Valjevskog suda. Njegova karijera bila je ponekad prekinuta političkim nesuglasicama i optužbama, ali je često vraćan na dužnosti zahvaljujući ugledu i sposobnostima.
Bio je učesnik Majske skupštine 1848. godine u Sremskim Karlovcima i član državnih i vojnih odbora. Poslednje godine života proveo je u Valjevu, gde je umro 11. decembra 1854. godine, a sahranjen je u Brankovini.
Porodica
Prota Mateja bio je dva puta oženjen. Prvi put sa Mirjanom Hadžić, sa kojom je imao desetoro dece (sva su umrla rano), a drugi put oko 1816. godine sa Jovankom Milićević, sa kojom je imao četvoro dece, uključujući Mariju, Aleksandra, Ljubomira i Mihaila.
Memoari i istorijska vrednost
Memoari Prote Mateje Nenadovića predstavljaju ključni izvor za proučavanje Prvog srpskog ustanka i društveno-političkog života Srbije početkom 19. veka. Kombinovanjem ličnih svedočenja, vojnih i diplomatskih podataka, oni daju jedinstvenu perspektivu na događaje i unutrašnju organizaciju ustanika.
Zaključak
Prota Mateja Nenadović predstavlja spoj crkvenog autoriteta, vojničkog liderstva i političkog delovanja. Njegov doprinos u Prvom i Drugom srpskom ustanku, diplomatske misije i memoarska ostavština čine ga jednim od ključnih aktera u istoriji moderne Srbije, čija dela i danas služe kao vredan izvor za istorijsko istraživanje i razumevanje ranonovovekovnog društva Balkana.
