Liman-džamija bila je jedna od nekadašnjih beogradskih muslimanskih bogomolja koja se nalazila na savskoj obali, u području tadašnje Savamale, nedaleko od današnjeg Brankovog mosta. Njeno ime bilo je povezano sa toponimom Liman, nazivom koji se koristio za savsko pristanište i prostor uz reku.
Danas se njena nekadašnja lokacija vezuje za prostor desne obale Save, približno kod današnjeg nosećeg stuba Brankovog mosta, odnosno u blizini ugla današnje Karađorđeve ulice i Ulice braće Krsmanović.
Liman – pristanište na Savi
Naziv „liman“ potiče od grčke reči limen, u značenju luka ili pristanište, a u osmanskoj terminologiji koristio se za pogodna mesta uz vodene tokove gde su se sklanjale i pristajale lađe. U beogradskom slučaju naziv je bio povezan sa prostorom uz Savu, gde je tokom osmanskog perioda postojalo pristanište.
Po ovom toponimu dobila je ime i Liman-džamija, odnosno džamija koja je služila muslimanskom stanovništvu ovog dela beogradske varoši. Kasnije je čitav prostor južno od tadašnjeg gradskog jezgra postao poznat kao Savamala, a u njemu su živeli brojni zanatlije i trgovci muslimanske veroispovesti.
O samoj džamiji sačuvano je relativno malo pouzdanih podataka. Prema opisima koji su dospeli do kasnijih autora, bila je građena od kamena i imala visok minaret, dok se u njenoj blizini nalazio i muslimanski prostor za sahranjivanje.
Liman-džamija i događaji iz 1862. godine
Najpoznatije poglavlje u istoriji Liman-džamije vezano je za jun 1862. godine, kada je Beograd zahvatila velika kriza u odnosima između srpskog stanovništva i osmanske posade.
Povod je bio događaj kod Čukur-česme 15. juna 1862. godine. Tada je u sukobu sa osmanskim vojnicima teško povređen, odnosno prema većini tradicionalnih istorijskih prikaza ubijen, srpski šegrt Sava Petković. Oko samog načina na koji je dečak stradao postoje različita svedočenja, ali je nesporno da je događaj kod Čukur-česme pokrenuo lanac sukoba koji je prerastao u ozbiljan oružani obračun u Beogradu.
U narednim satima i danima sukobi su se proširili gradom. U njima su stradali i srpski žandarmi Sima Nešić i Ivko Prokić, a 17. juna 1862. godine osmanska posada iz Beogradske tvrđave bombardovala je beogradsku varoš.
U takvoj atmosferi deo muslimanskog civilnog stanovništva Savamale potražio je sklonište u Liman-džamiji. U izvorima i kasnijim zapisima ti stanovnici često se nazivaju Erlijama – muslimanskim stanovništvom koje je živelo u samoj varoši i bavilo se trgovinom i zanatima, za razliku od osmanske vojske smeštene u tvrđavi.
Opsada džamije
Upravo je ovaj događaj postao najpoznatiji deo istorije Liman-džamije.
Prema jednoj verziji događaja, naoružani Beograđani su opkolili džamiju u kojoj su se sklonili muslimanski civili. Situacija je pretila da preraste u masakr, ali je tokom sukoba došlo do pokušaja da se ljudi iz džamije izvuku i sklone u tvrđavu. Prema ovoj verziji, zahvaljujući intervenciji uglednijih i starijih Beograđana sprečeno je veće krvoproliće.
Druga, mnogo mračnija verzija kasnije je ušla u popularne priče o Liman-džamiji. Prema njoj, džamija je bila zapaljena dok su se u njoj nalazili muslimani i svi koji su se unutra sklonili navodno su stradali.
Međutim, obe verzije ne treba predstavljati kao nesporno utvrđenu istorijsku činjenicu. Savremeni tekstovi i popularna literatura često je prenose, ali se međusobno razlikuju u detaljima, dok se za pojedine dramatične elemente priče ne navode dovoljno čvrsti primarni izvori.
Sudbina džamije posle 1862.
Posle događaja iz 1862. godine Liman-džamija nije odmah nestala.
Džamija nije uklonjena neposredno nakon sukoba. Ostala je na prostoru Savamale još decenijama, ali je vremenom izgubila prvobitnu funkciju i propadala.
Do početka 20. veka građevina je već bila zapuštena i u ruševnom stanju. Njeno konačno uklanjanje povezano je sa velikim urbanističkim i saobraćajnim zahvatima na savskoj obali početkom tridesetih godina 20. veka.
Nestanak Liman-džamije i izgradnja mosta
Kada je početkom tridesetih godina započela izgradnja velikog drumskog mosta preko Save, poznatog kao Most kralja Aleksandra, prostor oko Liman-džamije morao je biti preuređen.
Most je svečano otvoren 16. decembra 1934. godine i predstavljao je prvi stalni drumski most koji je povezivao Beograd sa Zemunom preko Save.
U okviru izgradnje mosta uklonjeni su ostaci Liman-džamije, a njen nekadašnji prostor našao se u zoni desnoobalnog nosećeg stuba mosta. Zbog toga se u savremenim opisima često navodi da se džamija nalazila „na mestu današnjeg Brankovog mosta“. Preciznije je reći da se nalazila u neposrednoj zoni današnjeg desnoobalnog nosećeg stuba, a ne da se cela građevina nalazila na mestu današnje mostovske konstrukcije.
Most kralja Aleksandra opstao je samo sedam godina. U aprilu 1941. godine, tokom napada na Jugoslaviju, jugoslovenska vojska ga je srušila kako bi usporila nemačko napredovanje. Na njegovim sačuvanim obalskim konstrukcijama kasnije je podignut novi most, koji je danas poznat kao Brankov most.
Liman-džamija između istorije i legende
Nestankom džamije nije nestala i priča o njoj.
Vremenom je Liman-džamija postala deo jedne od najpoznatijih beogradskih urbanih legendi – priče o navodnom „prokletstvu“ Brankovog mosta. Po toj legendi, nesreće povezane sa mostom predstavljaju svojevrsnu posledicu događaja iz 1862. godine i kasnijeg rušenja džamije.
Istorijski gledano, za takvo „prokletstvo“ nema dokaza. Ono pripada području urbanih legendi i popularnog sećanja. Činjenica je, međutim, da je mesto na kojem danas svakodnevno prolaze hiljade ljudi tokom poslednjih vek i po više puta menjalo izgled: od savskog pristaništa i muslimanske četvrti, preko Liman-džamije, do Mosta kralja Aleksandra i današnjeg Brankovog mosta.
Liman-džamija tako predstavlja jedan od onih gotovo nevidljivih slojeva istorije Beograda. Njene nema na savremenoj panorami, nema minareta, nema zidova, a nema ni jasne oznake koja bi prolazniku rekla šta se tu nekada nalazilo. Ipak, njena priča povezuje osmanski Beograd, Savamalu, događaje iz 1862. godine, nestanak osmanskog prisustva iz grada i izgradnju modernog Beograda preko Save.
Fot: Ilustracija/ Aleksandar od Beograda
