Građanska dvorana na Trifkovićevom trgu u Novom Sadu bila je prva zgrada Srpskog narodnog pozorišta (SNP), u kojoj se rad pozorišta odvijao od početka 1872. godine do marta 1892., kada je naloženo njeno rušenje.
Istorijat nastanka
Srpsko narodno pozorište osnovano je 1861. godine, ali u ranim godinama nije imalo svoju zgradu, već je delovalo kao putujuće pozorište. Odmah po osnivanju, Društvo SNP je pokretalo molbe vlastima za izgradnju javne dvorane u kojoj bi se osim predstava održavale i građanske zabave, sastanci i javna predavanja. Iako su početni zahtevi odbijani, pitanje sopstvene zgrade SNP ponovo pokreće 1868. godine, kada je zahtev konačno odobren.
- decembra 1871. izdata je dozvola za zidanje Građanske dvorane na praznom prostoru između Lebarskog sokaka i ulice Dobrog pastira (današnji Trifkovićev trg), a gradnja je započeta iste godine. Prva predstava održana je 13. januara 1872.
Opis otvaranja iz lista Pozorište beleži oduševljenje Novosađana:
„Ni mećava, ni vejavica, koja nije dala otvoriti oka, nije mogla uzdržati sveta da ne dođe i da ne vidi svog pozorišta, koje već od dve godine nije video.“
Projekat i arhitektura
Projekat Građanske dvorane izradio je Georg Molnar (1829–1899), novosadski graditelj iz Budimpešte, razradivši ranije planove Andreasa Paulika iz 1868. koji su predviđali savremeno funkcionalno pozorište. Projekat iz 1870. godine, sačuvan u Arhivu Vojvodine, opisuje monumentalnu jednospratnu građevinu izdužene osnove sa krstasto oblikovanom ulaznom partijom prema trgu.
Zgrada je imala:
- Visoki centralni brod sa prostranim gledalištem, malom galerijom i pozorišnom binom,
- Poprečni trakt sa ulazom, foajeom, galerijskim stepeništem, prostorijama za glumce i pomoćnim prostorijama.
Fasadu prema ulici krasio je trem sa udvojenim zabatom, veći pravougaoni otvori i bogatija dekorativna plastika u odnosu na ostale fasade. Zidovi centralnog broda oživljeni su polukružnim prozorima i skromnom profilacijom u zoni sokle i potkrovnog venca. Na tabli je stajao natpis:
„Dvorana Srpskog narodnog pozorišta“
Otkup zgrade i finansiranje
Godinu dana nakon izgradnje, 1873. godine, Društvo za SNP odlučuje da otkupi zgradu na javnoj licitaciji. Uz dobrovoljne priloge građana, zgrada je otkupljena za 20.000 forinti. Najveći donatori bili su Danilo Manojlović (5.000 forinti) i Gedeon Geca Dunđerski (1.000 forinti).
Dve decenije rada
Građanska dvorana postala je okosnica kulturnog života Novog Sada. Tokom dvadeset godina, SNP je kroz predstave i događaje jačalo nacionalnu svest i kulturnu emancipaciju Srba u Vojvodini.
Međutim, krajem XIX veka, Gradska skupština je odbila produženje koncesije za korišćenje zemljišta, pozivajući se na pravni kraj perioda zakupa i policijske i sanitarne izveštaje. Nakon protesta građana, zgrada je srušena u martu 1892. godine.
Nasledstvo i Dunđerskovo pozorište
Materijal izrušene Građanske dvorane otkupio je Lazar Dunđerski, koji ga je prenio u dvorište Hotela „Carica Jelisaveta“ i sopstvenim sredstvima izgradio novu pozorišnu zgradu – Dunđerskovo pozorište, otvoreno 1895. godine.
U međuvremenu, SNP je tri godine gostovala po Vojvodini, odigravši 611 predstava u 28 mesta, iako je premijerno izvedeno samo 19 novih predstava, usled nedostatka sopstvenog prostora.
Foto: Ilustracija/ Aleksandar od Beograda
