Još od trenutka kada je Beograd postao prestonica, u javnosti su se pojavljivali zahtevi da Opština grada podigne Narodni dom – prostor u kome bi bili smešteni čitaonica i biblioteka, kao temelji kulturnog života jedne moderne varoši. Ta potreba nije bila samo simbolična: ona je odražavala stremljenje Beograda da se iz orijentalne kasabe preobrati u evropsku prestonicu.
Od opštinske knjige do javne ustanove
Pre Prvog svetskog rata u Opštini grada Beograda postojala je skromna stručna biblioteka, namenjena isključivo službenim potrebama. Od 1922. do 1929. godine u opštinskom budžetu redovno su izdvajana sredstva kako bi se ova biblioteka uredila i postepeno preuzela funkciju javne ustanove.
Godine 1929. jasno je istaknuto da je osnivanje opštinske biblioteke jedna od najvažnijih kulturnih potreba grada. Te godine započeto je sistematsko sređivanje postojećeg knjiškog fonda, a prvi put je u istoriji Opštine u budžetu predviđeno i radno mesto bibliotekara.
Poseban značaj ima izbor dr Milosava Stojadinovića za potpredsednika Opštine. Kao zagovornik moderne i kulturno aktivne gradske uprave, on odmah po stupanju na dužnost posvećuje pažnju osnivanju Biblioteke i Muzeja. Značajan doprinos dao je i pesnik i kulturni radnik Sima Pandurović, tadašnji šef Kulturnog odseka Opštine.
Odluka o osnivanju opštinske biblioteke i muzeja doneta je 24. oktobra 1930. godine, a za bibliotekara je postavljena dr Marija Ilić Agapova, koja će 30. septembra 1932. godine postati i prvi bibliotekar-upravnik.
Osnivanje i evropski uzori (1931)
Biblioteka i Muzej Opštine grada Beograda svečano su otvoreni i osvećeni 11. januara 1931. godine. Tim činom Beograd je, čitav vek nakon prvog Beogradskog čitališta, dobio modernu gradsku biblioteku.
Od samog početka ustanova je organizovana po ugledu na savremene evropske biblioteke: knjige su klasifikovane po principima decimalne klasifikacije, organizovani su prvi stručni bibliotekarski kursevi, a iste godine otvorena je i prva dečja čitaonica u Jugoslaviji.
Biblioteka je bila dostupna svima. Korišćenje knjiga u prostorijama bilo je besplatno, dok se za iznošenje van biblioteke plaćala kaucija. Posebnu pažnju izazivale su dečje članske karte, ukrašene ilustracijama Bete Vukanović i citatom iz Ženevske deklaracije o pravima deteta iz 1924. godine.
Seobe i utvrđivanje ugleda
Krajem 1932. godine, Biblioteka i Muzej sele se u zgradu u Kosovskoj ulici br. 39, a već 1933. godine Biblioteka Opštine grada Beograda svrstava se među najveće i najuređenije biblioteke u prestonici, uz Univerzitetsku, Vojnu i Biblioteku Narodne skupštine.
Posle više privremenih rešenja, Opština 1935. godine otkupljuje zgradu u tadašnjoj ulici Kneginje Ljubice, današnjoj Zmaj Jovinoj, gde se Biblioteka i Muzej konačno useljavaju. U sastav Biblioteke naknadno ulaze i Muzej grada i Arhiv grada, koji će se kasnije izdvojiti kao samostalne ustanove.
Ratna razaranja i gubici
Nemačko bombardovanje Beograda 6. aprila 1941. godine nanelo je Biblioteci neprocenjivu štetu. Zapaljive bombe uništile su krov i poslednji sprat zgrade, a deo fonda je izgubljen ili rasut. Ipak, uprkos okupaciji, Dečja biblioteka je nastavila sa radom, dok je za ostale korisnike biblioteka ponovo otvorena početkom 1943. godine.
Posleratni izveštaji beleže gubitak 4.226 knjiga i 96 rukopisa, što predstavlja jedan od najtežih udaraca u dotadašnjoj istoriji ustanove.
Obnova i širenje posle 1945.
Biblioteka počinje sa redovnim radom 18. januara 1945. godine. Fond od 22.000 knjiga ubrzo se obnavlja i već 1948. godine broji skoro 40.000 naslova. Pedesetih godina formiraju se odeljenja i osniva Bibliotečki centar, čiji je cilj bio stvaranje jedinstvene mreže narodnih biblioteka na teritoriji Beograda.
Prema Zakonu o bibliotekama, 1961. godine Biblioteka grada Beograda dobija status matične biblioteke za grad, a beogradski model bibliotečke mreže postaje uzor širom Jugoslavije.
Knez Mihailova 56 – konačno utočište
Sredinom sedamdesetih godina postaje jasno da je zgrada u Zmaj Jovinoj ulici nedovoljna. Biblioteka dobija na korišćenje zgradu nekadašnjeg hotela „Srpska kruna“ u Knez Mihailovoj 56, a nakon decenije radova, u oktobru 1986. godine, Biblioteka grada Beograda se konačno useljava u svoj današnji dom.
Novu zgradu svečano je otvorila Desanka Maksimović, a Biblioteka je postala prva javno kompjuterizovana pozajmna biblioteka u zemlji.
Jedinstvena mreža i savremeno doba
Proces integracije opštinskih biblioteka, započet još šezdesetih godina, okončan je 1989. godine, kada Biblioteka grada Beograda postaje jedinstven sistem. I u teškim devedesetim godinama, uprkos padu nabavke i broja članova, biblioteka ostaje jedno od najživljih kulturnih središta prestonice.
Biblioteka u savremenom dobu
Krajem 20. i početkom 21. veka Biblioteka grada Beograda prolazi kroz proces digitalizacije i modernizacije. Uvode se elektronski katalozi, digitalne zbirke i programi za mlade čitaoce. Istovremeno, mreža biblioteka obuhvata više od 20 opštinskih biblioteka i desetine ogranaka.
Uprkos tehnološkim promenama, osnovna misija ostaje ista: očuvanje znanja i dostupnost kulture svim građanima.
Biblioteka grada Beograda nije samo institucija – ona je svedok istorije grada koji je preživeo ratove, promene država i ideologija. Od skromnog fonda iz 1931. godine do savremene kulturne mreže, ona predstavlja trajnu vezu između prošlosti i sadašnjosti Beograda.
U njenim policama ne čuvaju se samo knjige, već i pamćenje jednog grada.
