Pre nego što je Beograd postao tema pesnika, slikara i putopisaca, pre nego što su o njemu pisali osmanski hroničari i evropski putnici, njegovo ime već je bilo zapisano u stihovima. Taj prvi trag ne nalazi se u srpskoj književnosti, već u jednoj mađarskoj epskoj pesmi iz druge polovine XV veka — delu „Szabács viadala“ („Opsada Šapca“) iz 1476. godine.
Danas se ovaj rukopis čuva u Nacionalnoj biblioteci Sečenji u Budimpešti i predstavlja jedini sačuvani primerak jedne srednjovekovne mađarske istorijske pesme te vrste. Nastala je neposredno posle događaja koje opisuje — pohoda ugarskog kralja Matija Korvin protiv Osmanlija i opsade Šapca 1476. godine.
Grad između dve sile
U drugoj polovini XV veka Beograd nije bio samo grad na ušću Save u Dunav. Bio je jedna od najvažnijih tvrđava srednje Evrope, mesto gde su se sudarali interesi Ugarskog kraljevstva i Osmanskog carstva. Tvrđava Beograd, tada poznata i kao Nándorfehérvár, predstavljala je poslednju veliku prepreku osmanskom prodoru prema srednjoj Evropi.
Upravo zbog tog položaja Beograd se našao u pesničkom zapisu nastalom povodom borbi na južnoj granici Ugarske. Pesma „Szabács viadala“ govori o opsadi Šapca, ali u njenom istorijskom okruženju pojavljuje se i Beograd — grad koji je već tada imao evropski značaj.
Pesma nastala posle bitke
Nepoznati autor opevao je događaje oko opsade Šapca koja je trajala 33 dana, od januara do februara 1476. godine. Pesma je sačuvana u fragmentu i ima oko 150 stihova, pisanih u epskom maniru karakterističnom za srednjovekovne junačke pesme.
U njoj se veliča pohod kralja Matije Korvina protiv Osmanlija, ali ona nije samo književno delo. Ona je i istorijski dokument koji pokazuje kako su ljudi tog vremena doživljavali ratove, tvrđave i junake.
Posebna vrednost pesme jeste u tome što pokazuje da je Beograd već tada bio deo šire evropske priče. Njegovo ime nije bilo vezano samo za lokalnu istoriju, već za velike sukobe i političke promene koje su oblikovale budućnost kontinenta.
Pre nego što je osvojen, Beograd je već bio opevan
Zanimljivo je da se ovaj pomen Beograda javlja decenijama pre osmanskog osvajanja grada 1521. godine. Kasniji osmanski pesnici takođe će pisati o Beogradu, posebno nakon pohoda sultana Sulejman Veličanstveni, ali prvi poznati stihovni trag vodi nas još u 1476. godinu.
To znači da je Beograd ušao u književnost u vremenu kada još nije bio simbol osmanske moći, već tvrđava na granici svetova.
Jedan rukopis, pet vekova istorije
Rukopis pesme pronašao je mađarski naučnik Verhaj Deže 1871. godine, a danas predstavlja jedan od najznačajnijih izvora za proučavanje srednjovekovne mađarske epske književnosti.
Više od pet vekova kasnije, nekoliko stihova iz jedne zaboravljene pesme podseća nas na činjenicu da istorija gradova ne živi samo u kamenim zidinama, mostovima i spomenicima. Nekada se najstariji trag jednog grada pronađe tamo gde ga najmanje očekujemo — u pesmi nepoznatog autora, zapisanoj u vremenu kada su se granice menjale mačem, a sećanje čuvalo stihom.
Jer Beograd nije prvo postao slavan kada su o njemu počeli da pišu veliki pesnici. Bio je dovoljno važan da uđe u pesmu dok su još oko njegovih zidina stajale vojske.
