Malo je građevina u Beograd koje svakodnevno toliko utiču na život grada kao Brankov most. Ovaj most preko Save nije samo saobraćajnica kojom svakog dana prođe desetine hiljada vozila i putnika — on je simbol razvoja moderne prestonice, granica između starog i novog Beograda i jedno od najvažnijih mesta urbanog identiteta grada.
Brankov most povezuje istorijsko jezgro Beograda sa Novim Beogradom i Zemunom, spajajući dve epohe razvoja grada: stari orijentalno-evropski Beograd na desnoj obali Save i modernistički Novi Beograd na levoj strani reke.
Njegova istorija, međutim, počinje mnogo pre 1956. godine, kada je most zvanično otvoren. Na istom mestu nekada se nalazio veličanstveni Most kralja Aleksandra, jedno od najvećih tehničkih dostignuća Kraljevine Jugoslavije.
Prethodnik Brankovog mosta – Most kralja Aleksandra
Pre današnjeg Brankovog mosta, na ovom mestu nalazio se Most kralja Aleksandra, otvoren 16. decembra 1934. godine.
Taj most predstavljao je pravo tehnološko čudo svog vremena i prvi stalni drumski most koji je trajno povezao Beograd i Zemun. Do tada se između dve obale uglavnom prelazilo pontonskim mostovima ili skelama.
Most kralja Aleksandra bio je monumentalni viseći most, inspirisan velikim evropskim konstrukcijama između dva svetska rata. Njegovi piloni bili su ukrašeni dekorativnim elementima u srpsko-vizantijskom stilu koje su osmislili:
- Ivan Meštrović,
- Nikolaj Krasnov.
Most je postao simbol modernizacije prestonice i ubrzanog razvoja tadašnje Kraljevine Jugoslavije.
Rat i rušenje mosta
Aprila 1941. godine, tokom nemačkog napada na Jugoslaviju, most je miniran kako bi se usporilo napredovanje nemačke vojske prema centru Beograda.
Njegovo rušenje označilo je prekid jedne epohe i ostavilo grad bez ključne veze između dve obale Save. Tokom rata ostaci konstrukcije dugo su stajali u reci, podsećajući na razaranja i okupaciju.
Ipak, stubovi mosta ostali su delimično očuvani i upravo će oni kasnije poslužiti kao osnova za izgradnju novog mosta.
Posleratni Beograd i potreba za novim mostom
Posle Drugog svetskog rata Beograd je počeo da se razvija velikom brzinom, naročito na levoj obali Save gde je nastajao Novi Beograd — najveći urbanistički projekat socijalističke Jugoslavije.
Grad je hitno morao da dobije novu saobraćajnu vezu između centra i novih naselja. Početkom pedesetih godina raspisan je konkurs za obnovu mosta preko Save.
U uži izbor ušla su četiri projekta:
- nemački projekat visećeg mosta,
- domaća rešenja sa rešetkastom konstrukcijom,
- projekat nemačkog MAN-a,
- projekat austrijskog Vagner biroa.
Na kraju je izabrano rešenje kontinualnog gredastog mosta, koje je smatrano najstabilnijim i najpraktičnijim za tadašnje potrebe grada.
Izgradnja Brankovog mosta
Pripremni radovi počeli su 1954. godine. Tokom izgradnje korišćeni su donji delovi stubova nekadašnjeg Mosta kralja Aleksandra, što današnji Brankov most čini direktnim naslednikom starog kraljevskog mosta.
Most je zvanično otvoren 10. septembra 1956. godine.
Njegove osnovne karakteristike bile su impresivne za to vreme:
- dužina oko 450 metara,
- centralni raspon od 261 metra,
- čelična kontinualna konstrukcija,
- širok kolovoz i pešačke staze.
Originalni projekat realizovala je nemačka kompanija MAN u saradnji sa jugoslovenskim preduzećima:
- „Đuro Đaković“,
- „Goša“,
- „Franc Leskošek“.
Most je bio jedan od tehnološki najnaprednijih u tadašnjoj Jugoslaviji. Na njemu je prvi put primenjena savremena ortotropna kolovozna ploča, što je predstavljalo veliki inženjerski iskorak.
Kako je most dobio ime
Zvanični naziv mosta tokom socijalističkog perioda bio je „Most bratstva i jedinstva“. Međutim, taj naziv među građanima nikada nije zaživeo.
Beograđani su most nazivali:
- Savski most,
- Zemunski most,
- most u Brankovoj ulici.
Pošto most predstavlja produžetak Brankove ulice, naziv je vremenom skraćen u Brankov most i upravo je to ime ostalo trajno prihvaćeno.
Mnogi pogrešno veruju da most nosi ime po piscu Branko Ćopić, koji je 1984. godine izvršio samoubistvo skokom sa mosta. Međutim, naziv mosta nastao je mnogo ranije i vezan je za Brankovu ulicu, koja nosi ime pesnika Branko Radičević.
Širenje mosta i saobraćajna eksplozija Beograda
Već krajem šezdesetih i početkom sedamdesetih godina postalo je jasno da postojeći most više ne može da primi ogroman broj vozila koji je rastao sa razvojem Novog Beograda.
Zato je doneta odluka o proširenju mosta.
Umesto rušenja starog mosta, projektanti su osmislili inovativno rešenje:
- uz postojeću konstrukciju izgrađen je novi paralelni most,
- zatim je „privučen“ uz staru konstrukciju,
- tako je most dobio po tri trake u oba smera.
Radovi su završeni 1979. godine i Brankov most je praktično postao sistem dve spojene mostovske konstrukcije.
Ovaj projekat smatra se jednim od najvažnijih infrastrukturnih zahvata u Beogradu tokom druge polovine 20. veka.
Brankov most i javni prevoz
Pre Drugog svetskog rata preko Mosta kralja Aleksandra prolazili su tramvaji koji su povezivali Beograd i Zemun.
Nakon rata gradske vlasti favorizovale su trolejbuski sistem. Tokom pedesetih otvorene su trolejbuske linije preko mosta:
- linija 14,
- linija 15,
- linija 16.
Te linije su ukinute 1973. godine, ali je most ostao jedna od najvažnijih trasa gradskog prevoza.
Danas preko njega prolazi više od 25 autobuskih linija, što ga čini jednim od najopterećenijih mostova u Srbiji.
Rekonstrukcije i problemi 21. veka
Početkom 2010-ih pojavili su se ozbiljni problemi na pešačko-biciklističkim stazama mosta.
Leva staza počela je da propada i zatvorena je 2013. godine. Građani i biciklističke organizacije godinama su zahtevali obnovu, ali su radovi više puta odlagani.
Tek 2017. godine počela je ozbiljna rekonstrukcija:
- obnovljene su pešačke staze,
- popravljena konstrukcija,
- unapređena rasveta,
- obnovljeni zaštitni sistemi.
Radovi su završeni 2018. godine i most je ponovo potpuno otvoren za pešake i bicikliste.
Brankov most kao urbani simbol
Brankov most nije samo saobraćajni objekat. On je jedan od najprepoznatljivijih simbola Beograda.
Sa njega se pruža pogled na:
- Kalemegdan,
- Ušće,
- Savu,
- Savamalu,
- Novi Beograd,
- panoramu starog grada.
Most je često prisutan u filmovima, fotografijama, književnosti i urbanim pričama o Beogradu.
Istovremeno, stekao je i mračnu reputaciju zbog velikog broja pokušaja samoubistava, što je godinama otvaralo pitanja bezbednosti i psihološke pomoći u gradu.
Biciklistički lift i novi urbani sadržaji
Godine 2004. ispod mosta je izgrađen biciklistički lift koji povezuje savsko šetalište sa biciklističkom stazom na mostu.
Takođe su postojale ideje da se prostori unutar masivnih stubova mosta pretvore u:
- galerije,
- umetničke radionice,
- Dom arhitekture,
- muzejske prostore.
Posebnu pažnju izazvala je i ideja da se prostor policijske garaže ispod novobeogradske strane pretvori u Muzej automobila i Muzej MUP-a, mada projekat nikada nije realizovan.
Simbol grada koji ne prestaje da raste
Brankov most danas predstavlja mnogo više od običnog prelaza preko Save. On je simbol razvoja Beograda, njegove stalne transformacije i širenja ka Novom Beogradu.
Od kraljevskog visećeg mosta tridesetih godina, preko socijalističke obnove pedesetih, do savremenih rekonstrukcija i urbanih projekata — istorija Brankovog mosta zapravo je istorija samog Beograda.
Svaki njegov stub, svaka traka i svaki pogled sa mosta svedoče o gradu koji je tokom jednog veka menjao države, sisteme i arhitekturu, ali je uvek ostajao povezan upravo preko Save.
