Matija Ban rođen je 16. decembra 1818. u Petrovu Selu kod Dubrovnika, u porodici dubrovačkih Srba koja je negovala nacionalnu svest i obrazovanje. Njegovo rano školovanje odigravalo se u Dubrovniku, gde je završio gimnaziju, a potom se posvetio filozofskim i pedagoškim naukama, pokazujući izuzetnu radoznalost i disciplinu. Godine 1834. stupio je u franjevački red, ali je ubrzo odustao, jer ga je privlačio svet sekularnog obrazovanja i šira društvena angažovanost, a ne monaški život. Nakon napuštanja reda, započeo je profesionalni rad kao pisar u advokatskoj kancelariji, a zatim u katastru Dubrovnika, gde je sticao organizacione i administrativne veštine koje će mu kasnije koristiti u diplomatskom i političkom radu.
Njegova radoznalost i želja za znanjem odvela su ga dalje na Istok. Nekoliko godina proveo je na ostrvu Halki u blizini Carigrada, u samom Carigradu i u Bursi, gde je sticao iskustvo i znanje predajući italijanski i francuski jezik, dok je istovremeno učio od drugih. U periodu provedenom u Carigradu i Bursi, Matija Ban je upijao istoriju, geografiju, kulturu i vojnu teoriju, što će kasnije oblikovati njegov rad i političke ideje. Povremeno je živeo na svom imanju u Anadoliji, što mu je pružilo iskustvo u upravljanju zemljištem i finansijskim poslovima.
Godine 1844. Ban je stigao u Beograd, gde je postao vaspitač kćeri kneza Aleksandra Karađorđevića, Kleopatre. Njegov pedagoški rad bio je izuzetno cenjen, a na osnovu iskustava u tom periodu objavio je delo „Vospitatelj ženski“ u tri toma 1847. godine, koje je predstavljalo značajan doprinos u oblasti obrazovanja i pedagogije u Srbiji. U Beogradu se uskoro istakao i kao prvi načelnik Presbiroa Ministarstva inostranih dela Kneževine Srbije, gde je upravljao poslom propagande i komunikacije, sve do penzionisanja 1880. godine. Paralelno sa administrativnim radom, Ban je predavao francuski jezik i istoriju književnosti na Liceju, a kasnije i na Školi za telegrafiste i Vojnoj akademiji, doprinoseći obrazovanju nove generacije srpskih intelektualaca i oficira.
Veoma rano Ban je shvatio značaj diplomatskog angažmana i političkog delovanja. Tokom Srpskog pokreta u Ugarskoj 1848–1849. godine, bio je aktivan u Karlovcima, Zagrebu i Novom Sadu, s ciljem da srpski narod u Austrijskoj Carevini dobije samoupravu. Njegove proklamacije i patriotski govori inspirisali su Srbe u Dalmaciji i na drugim teritorijama da se uključe u nacionalni pokret. U Zadru je objavio proklamaciju kojom je pozivao narod Dalmacije da se pridruži srpskoj nacionalnoj inicijativi. Istovremeno, boravio je u Dubrovniku i na Cetinju, kod Petra II Petrovića Njegoša, čime je ostvario kontakte sa značajnim političkim i kulturnim ličnostima. Tokom Krimskog rata 1853–1856. godine, Matija Ban je delovao u diplomatskim misijama u Carigradu i na Cetinju, a posle toga je putovao u Karlovce i Beč po nalogu srpske vlade, jačajući međunarodne veze Srbije i šire jugoslovenske ideje.
Ban je bio posvećen ideji južnoslovenskog ujedinjenja. Po njegovoj viziji, Srbija je trebala da ima vodeću ulogu u budućoj federalnoj jugoslovenskoj državi, sa granicama koje obuhvataju istorijske srpske zemlje od rijeka Vrbas i Cetina do Sofije, uključujući Srem, Bačku, Banat, Bosnu, Hercegovinu, Crnu Goru, Staru Srbiju, severnu Albaniju, Boku Kotorsku, Dalmaciju i Bosansku Krajinu. Hrvatsko-slavonski i slovenački delovi činili bi Veliku Hrvatsku. Ban je takođe prvi skovao termin „Jugosloven“ 1835. godine i reč „četnik“ tokom Srpskog pokreta 1848–1849, sastavljajući Pravila o četničkom ratovanju i postajući osnivač srpskog četničkog pokreta. Njegove političke ideje, posebno predlog osnivanja Odbora za Makedoniju, bili su usmereni na edukaciju i kulturno širenje nacionalne svesti među Srbima u Osmanskom carstvu.
Kao književnik, Matija Ban ostavio je dubok trag. Pisao je drame u duhu klasicizma i stihovane tragedije sa istorijskom tematikom, među kojima se ističu „Merima“, „Smrt Uroša V“, „Kralj Vukašin“, „Knez Nikola Zrinjski“ i „Jan Hus“. Njegove drame često su bile inspirisane istorijskim događajima i ličnostima, a korišćenje klasične forme i stihovanog izraza činilo je njegova dela važnim za razvoj srpske književnosti. Osim dramskih dela, Ban je pisao pesme, prozne tekstove i istorijske radove, a bio je i pionir objavljivanja publikacija o vojnim temama među Srbima. Njegova saradnja sa listovima u Srbiji, među Srbima u Austriji, u Carigradskom glasniku i listu L’Avenire u Dubrovniku doprinosila je širenju ideja o nacionalnom ujedinjenju, obrazovanju i kulturnom napretku.
Ban je bio član brojnih kulturnih i naučnih institucija. Bio je redovni član Družstva Srbske Slovesnosti od 1858. godine, a od 1864. redovni član Srpskog učenog društva. U aprilu 1887. postao je član Srpske kraljevske akademije, a od maja 1887. do februara 1892. bio je i njen sekretar. Aktivno je inicirao osnivanje Društva Svetog Save, a 1879. godine prvi je izneo ideju podizanja crkve Svetog Save na Vračaru, ideja koja će kasnije biti sprovedena u delo. Pored toga, bio je pokretač obrazovnih inicijativa, uključujući razvoj vojnih škola u Srbiji i širenje pedagoških priručnika.
Matija Ban je i danas upamćen po svom imanju i kući u Beogradu, delu koji nosi naziv Banovo Brdo, gde mu je podignut spomenik u znak sećanja na njegov doprinos kulturi, obrazovanju i političkom životu. Njegovo stvaralaštvo i angažman učinili su ga jednim od najplodnijih srpskih pisaca, intelektualaca i državnika svog vremena, a njegovi pojmovi „četnik“ i „Jugosloven“ i dalje imaju istorijsko značenje u srpskoj kulturi. Matija Ban preminuo je 1903. godine, ostavljajući za sobom bogato književno, političko i društveno nasleđe koje je oblikovalo modernu srpsku istoriju i kulturu.
