Teatar na Đumruku predstavlja jedno od najranijih pozorišnih središta u Beogradu i važnu preteču kasnijeg profesionalnog pozorišnog života u Srbiji. Delovao je oko 1841. godine u zgradi beogradske carinarnice (đumruka), po kojoj je i dobio ime, i smatra se jednim od prvih prostora u gradu gde su se redovno izvodile pozorišne predstave.
Istorijski kontekst
U prvoj polovini XIX veka, Beograd je bio grad u tranziciji — između osmanske prošlosti i modernizujućih reformi kneževine Srbije. Razvijala se nova gradska elita, povećavao se broj školovanih građana, a potrebe za kulturnim sadržajima rasle su zajedno sa političkim ambicijama države.
U tom okruženju pojavila se ideja da se u srpskoj prestonici otvori prostor za organizovanu pozorišnu delatnost.
Osnivanju Teatra na Đumruku prethodila su gostovanja raznih putujućih trupa iz Vojvodine, ugarske srednje Evrope i nemačkog govornog područja, koje su sa sobom donosile savremene dramske forme i glumačku tehniku.
Najzaslužniji za posnivanje Teatra na Đumruku (carinarnici) bili su poznati srpski komediograf i jedna od centralnih pozorišnih ličnosti u Srba Jovan Sterija Popović, Atanasije Nikolić, profesor matematike i „zemljemerenja” na Liceumu Knjaževstva serbskog (prve visoke škole u Srbiji) i Petar Radovanović, takođe profesor Liceuma i sekretar Ministarstva prosvete. Popović i Nikolić su 1840. godine obnovili rad pozorišta u Kragujevcu. Sva trojica u Beograd su došli 1841, kada je Licej, na kome su bili predavači, preseljen iz Kragujevca u Beograd, novu prestonicu Kneževine Srbije.
Lokacija i izgled
Pozorište je bilo smešteno u staroj zgradi carinarnice u današnjoj ulici Kralja Petra, blizu tadašnjeg gradskog jezgra. Iako improvizovano, pozorište je imalo sve osnovne elemente:
- manju pozornicu sa kulisama,
- salu opremljenu klupama i galerijom,
- osvetljenje svećama i uljanim lampama,
- prostor za muzičare i izvođače.
U poređenju sa drugim evropskim scenama tog vremena bilo je skromno, ali za beogradske prilike predstavljalo je veliki civilizacijski iskorak.
Repertoar i ansambl
Teatar na Đumruku nije imao profesionalni ansambl; umesto toga, predstave su izvodile diletantske družine sastavljene od činovnika, studenata, trgovaca i učitelja. Uprkos tome, repertoar je bio raznovrstan:
- Srpske istorijske drame i romantičarski komadi
Posebno popularni bili su komadi nadahnuti nacionalnom istorijom i narodnim pesmama. Takva dela bila su dobro prihvaćena u periodu buđenja nacionalne svesti.
- Prevodi evropskih autora
Prikazivane su komedije i lakrdije iz nemačke i francuske literature, kao i kratke muzičke igre koje su bile u modi u srednjoj Evropi.
- Putujuće trupe
Teatar je često ugostio putujuće družine iz Pančeva, Pešte, Temišvara i Novog Sada, koje su doprinele uvođenju profesionalnijeg pristupa scenskom izrazu.
Uloga u razvoju pozorišta u Srbiji
Iako je delovao relativno kratko, Teatar na Đumruku ostavio je snažan trag:
- stvorio je prvu pozorišnu publiku u Beogradu,
- pružio je osnovu za formiranje stalnih glumačkih družina,
- omogućio je mladom obrazovanom sloju da se upozna sa evropskom pozorišnom kulturom,
- poslužio je kao preteča kasnijim inicijativama koje su dovele do osnivanja Narodnog pozorišta u Beogradu (1868).
Zbog toga ga mnogi istoričari smatraju kolijevkom srpskog pozorišta.
Gašenje i nasleđe
Početkom četrdesetih godina XIX veka, usled političkih turbulencija i smene kneževske vlasti, Teatar na Đumruku prestaje sa radom. Zgrada je vraćena svojoj osnovnoj administrativnoj funkciji, a kasnije je srušena tokom urbanih transformacija Beograda.
Teatar na Đumruku prestao je da radi krajem avgusta 1842, za vreme bune ustavobranitelja. Poslednja predstava odigrana je 16. (ili 19) avgusta. Ubrzo je Toma Vučić Perišić podigao bunu tokom koje je sa vlasti svrgnut Mihailo Obrenović, čest posetilac Teatra na Đumruku.
Sadašnja adresa nekadašnje Đumrukane je Karađorđeva 13. Tu je planirana izgradnja objekta za ansambl „Kolo”.
Ipak, ideja o stalnom pozorištu u Beogradu, koja je potekla sa Đumruka, nastavila je da živi među obrazovanim slojem društva i kasnije se realizovala u vidu profesionalnog pozorišta sa državnom podrškom.
Značaj
Danas se Teatar na Đumruku posmatra kao simbol početka institucionalnog pozorišnog života u Srbiji. Iako skroman i kratkog veka, ovaj teatar predstavlja važnu kariku u razvoju srpske kulture, prelaznu tačku između amaterskih scena i savremene pozorišne umetnosti.
Aleksandar od Beograda
