Svetih dvadeset hiljada mučenika nikomidijskih stradali su početkom IV veka, u vreme velikog gonjenja hrišćana pod carem Maksimijanom (i Dioklecijanom). Njihovo stradanje vezano je za grad Nikomiduju u Maloj Aziji, tadašnju carsku prestonicu.
Po predanju i crkvenim spisima, u vreme praznika Rođenja Hristovog veliki broj hrišćana sabrao se u glavnoj crkvi u Nikomidiji na božanstvenoj liturgiji. Kada je car saznao za to, naredio je da se crkva opkoli. Umesto da ih pozove da se odreknu Hrista, zapovedio je da se hram zapali, a vrata zatvore, kako niko ne bi mogao da se spase.
U plamenu su postradali episkopi, sveštenici, đakoni, monasi, monahinje, deca, starci i običan narod – svi koji su ispovedali ime Hristovo. Predanje kaže da ih je bilo oko dvadeset hiljada, zbog čega ih Crkva i proslavlja kao zajednički zbor mučenika, a ne poimence.
Njihovo stradanje smatra se jednim od najvećih masovnih mučeništava u istoriji hrišćanstva. Iako su stradali u ognju, Crkva ih pamti kao one koji su „kršteni krvlju“, ostavši verni do kraja, svedočeći veru ne rečima, već životom i smrću.
Srpska pravoslavna crkva praznuje Svetih dvadeset hiljada mučenika nikomidijskih 28. decembra (10. januara po novom kalendaru).
U narodnoj pobožnosti ovaj dan se doživljava kao opomena na snagu zajedničke vere i stradanja, ali i kao podsećanje da Crkva ne stoji na zidovima i građevinama, već na vernosti onih koji u njoj stoje – čak i pred ognjem.
