Gotfrid Bujonski (Godfrey of Bouillon, oko 1060–18. jul 1100) bio je vojvoda Donje Lotaringije, jedan od najznačajnijih vojskovođa Prvog krstaškog rata i prvi vladar latinske države koja je nakon osvajanja Jerusalima 1099. godine postala poznata kao Jerusalimsko kraljevstvo. Iako je u kasnijoj tradiciji često predstavljan kao „prvi kralj Jerusalima“, Gotfrid za života nije prihvatio kraljevsku titulu. Umesto toga, nosio je titulu Advocatus Sancti Sepulchri, odnosno Branilac Svetog groba. Kraljevsku titulu prvi je formalno poneo njegov naslednik i brat Balduin I.
Poreklo i mladost
Gotfrid je rođen oko 1060. godine, najverovatnije na području današnje Belgije ili severne Francuske. Bio je drugi sin Justasa II, grofa od Bulonje, i Ide, ćerke Gotfrida II „Bradateg“, vojvode Gornje Lotaringije. Poticao je iz ugledne feudalne porodice čiji su članovi bili povezani sa najvažnijim plemićkim kućama zapadne Evrope.
Njegov politički uspon počeo je nakon smrti njegovog ujaka Gotfrida IV „Grbavog“, vojvode Donje Lotaringije, 1076. godine. Iako je bio određen kao naslednik, car Svetog rimskog carstva Henrik IV nije mu odmah prepustio celokupnu vojvodinu. Gotfrid je morao da se bori za svoje položaje i da učvršćuje vlast u složenim odnosima između carskog dvora, lokalnog plemstva i crkvenih vlasti. Godine 1087. Henrik IV ga je konačno potvrdio kao vojvodu Donje Lotaringije.
Pre odlaska u krstaški rat Gotfrid je, dakle, već bio iskusan feudalni gospodar i vojskovođa. Učestvovao je na strani cara Henrika IV u sukobima koji su obeležili njegovu vladavinu, uključujući carev pohod u Italiju. Njegova kasnija odluka da napusti evropske posede i priključi se krstaškom pokretu zato nije bila odluka bez posledica. Za ekspediciju je morao da obezbedi velika finansijska sredstva, a deo svojih poseda založio je kako bi mogao da opremi vojsku.
Prvi krstaški rat
Poziv pape Urbana II na krstaški rat, izrečen 1095. godine, pokrenuo je veliki vojni i verski pokret u zapadnoj Evropi. Gotfrid se među značajnijim velikašima odlučio da uzme krst. U pohod je krenuo zajedno sa braćom Justom III i Balduinom, koji će kasnije imati veoma važnu ulogu u stvaranju krstaških država.
Gotfridova vojska krenula je prema istoku preko Ugarske i Vizantijskog carstva. Krstaši su krajem 1096. godine stigli u okolinu Carigrada, gde su odnosi između zapadnih plemića i vizantijskog cara Aleksija I Komnina bili veoma složeni. Vizantijski car želeo je da krstaši priznaju njegov vrhovni autoritet nad teritorijama koje bi preoteli od muslimanskih država.
Gotfrid je u početku pružao otpor, ali je na kraju prihvatio obavezu prema Aleksiju. Time se uklopio u širi sporazum između krstaških vođa i Vizantije, prema kojem su novoosvojene teritorije koje su nekada pripadale Vizantijskom carstvu trebalo da budu vraćene caru.
Tokom pohoda kroz Malu Aziju učestvovao je u važnim operacijama protiv Seldžuka, uključujući borbe oko Nikeje i Dorileja. Međutim, u prvoj fazi pohoda nije bio dominantna ličnost krstaške vojske. U prvom planu bili su vojskovođe poput Boemunda Tarentskog, Rajmunda IV od Tuluza i drugih velikih feudalaca.
Njegov položaj počeo je da se menja nakon osvajanja Antiohije 1098. godine. Krstaška vojska bila je iscrpljena, a među njenim vođama sve su više izbijali sukobi oko toga ko će dobiti kontrolu nad osvojenim teritorijama. Gotfrid se u toj situaciji pojavljivao kao umerenija figura, manje opterećena neposrednim stvaranjem sopstvene kneževine od pojedinih drugih vođa.
Put prema Jerusalimu
Posle Antiohije krstaška vojska krenula je prema jugu. Put do Jerusalima bio je težak, a među vođama su postojale ozbiljne nesuglasice. Rajmund IV od Tuluza želeo je da zadrži snažan položaj u regionu, dok su drugi krstaški velikaši imali sopstvene političke ciljeve.
Gotfrid je zajedno sa Robertom II od Flandrije nastavio prema Jerusalimu. Krstaši su početkom juna 1099. godine stigli pred grad. Jerusalim je tada bio pod vlašću Fatimida, koji su prethodno preuzeli grad od Seldžuka.
Opsada Jerusalima počela je 7. juna 1099. godine. Krstaši su imali ograničene zalihe vode i hrane, a grad je bio snažno utvrđen. Situacija je postajala sve teža, ali su krstaši uspeli da obezbede materijal potreban za izgradnju opsadnih sprava.
Gotfrid je odigrao značajnu ulogu u završnom napadu.
Osvajanje Jerusalima 1099. godine
Dana 15. jula 1099. godine krstaši su probili odbranu Jerusalima. Gotfrid i njegov brat Justas učestvovali su u napadu na gradske zidine i među prvim krstašima ušli u grad. Osvajanje je bilo praćeno masovnim ubistvima muslimanskog i jevrejskog stanovništva, što predstavlja jedan od najmračnijih događaja Prvog krstaškog rata.
Nakon osvajanja grada pojavilo se pitanje ko će upravljati novom državom. Krstaši su zauzeli Jerusalim, ali nisu imali unapred određenu političku strukturu za teritoriju koju su osvojili.
U početku je kao mogući vladar razmatran Rajmund IV od Tuluza, jedan od najmoćnijih krstaških velikaša. On je, međutim, odbio da preuzme vlast. I drugi kandidati nisu bili spremni da prihvate tu odgovornost.
Tada je izbor pao na Gotfrida Bujonskog. Dana 22. jula 1099. godine izabran je za vladara Jerusalima. Time je praktično postavljen temelj nove latinske države u Svetoj zemlji.
Zašto Gotfrid nije postao kralj?
Jedna od najpoznatijih činjenica iz Gotfridove biografije jeste njegovo odbijanje kraljevske titule.
Prema hroničarskoj tradiciji, Gotfrid nije želeo da bude krunisan za kralja Jerusalima zato što je smatrao neprikladnim da nosi kraljevsku krunu u gradu u kojem je, prema hrišćanskom verovanju, Isus Hristos nosio krunu od trnja.
Umesto titule kralja prihvatio je naziv Advocatus Sancti Sepulchri, koji se najčešće prevodi kao Branilac Svetog groba ili Zaštitnik Svetog groba. Savremena istoriografija upozorava da su kasniji izvori njegovu ličnu skromnost i religioznost možda dodatno idealizovali, ali je činjenica da Gotfrid nije koristio kraljevsku titulu koju će kasnije prihvatiti njegov brat Balduin.
Zbog toga je potrebno napraviti jasnu razliku između prvog vladara Jerusalimskog kraljevstva i prvog kralja Jerusalima. Gotfrid je bio prvi vladar nove latinske države, dok je Balduin I, koji ga je nasledio 1100. godine, bio prvi koji je zvanično nosio kraljevsku titulu.
Prvi meseci vladavine
Gotfridov položaj bio je daleko od sigurnog. Osvajanjem Jerusalima krstaši nisu završili rat. Naprotiv, nova država bila je okružena muslimanskim državama i suočena sa nedostatkom ljudstva i resursa.
Već nekoliko nedelja nakon pada Jerusalima Gotfrid je morao da se suoči sa velikom fatimidskom vojskom koja je iz Egipta krenula prema Palestini.
Do odlučujućeg sukoba došlo je kod Askalona, u avgustu 1099. godine. Krstaši su uspeli da iznenade i poraze fatimidsku vojsku. Pobeda kod Askalona bila je od ogromnog značaja jer je omogućila Gotfridu da zadrži kontrolu nad Jerusalimom i njegovom neposrednom okolinom.
Ipak, krstaši nisu uspeli da trajno zauzmu Askalon. Grad će još dugo ostati jedno od najvažnijih uporišta Fatimida i kasnije će predstavljati ozbiljnu pretnju Jerusalimskom kraljevstvu.
Odnosi sa Rajmundom i crkvenom vlašću
Gotfridova vlast bila je dodatno komplikovana odnosima sa drugim krstaškim velikašima i jerusalimskim patrijarhom. Jedno od ključnih pitanja bilo je da li će nova država biti prvenstveno svetovna monarhija ili neka vrsta teokratske države pod snažnim uticajem crkve.
Jerusalimski patrijarh Dagobert od Pize imao je ambicije da crkvena vlast dobije dominantnu poziciju. Postojala je ideja da Jerusalim, kao sveti grad, ne bi trebalo da bude obična feudalna monarhija.
Gotfrid se našao između različitih interesa. Morao je da sarađuje sa crkvom, ali istovremeno da izgradi svetovnu vlast koja bi mogla da organizuje odbranu teritorija. Ovaj sukob između duhovne i svetovne vlasti postaće jedna od trajnih karakteristika ranog Jerusalimskog kraljevstva. Britannica je još početkom 20. veka isticala da je Gotfridova kratka vladavina ostavila otvorenim pitanje da li će nova država biti teokratska ili monarhijska.
Smrt
Gotfridova vladavina trajala je svega godinu dana.
Tokom 1100. godine nastavio je da učvršćuje položaj nove države. Međutim, u leto te godine se razboleo. Izvori se ne slažu u potpunosti o uzroku njegove smrti. Neki kasniji muslimanski izvori povezivali su njegovu smrt sa ranjavanjem u sukobu kod Akre, dok hrišćanski hroničari navode da se razboleo i da je umro nakon bolesti.
Najprihvaćeniji datum njegove smrti jeste 18. jul 1100. godine, u Jerusalimu. Imao je približno četrdeset godina.
Sahranjen je u Crkvi Svetog groba u Jerusalimu, mestu koje je upravo njegovom titulom bilo simbolički povezano sa njegovom vlašću. Njegova grobnica je kasnije uništena, a tragovi njegovog groba i danas pripadaju istoriji kompleksa Svetog groba.
Pošto nije imao naslednika, vlast je prešla na njegovog brata Balduina. Balduin je iz Edese došao u Jerusalim i prihvatio kraljevsku titulu. Time je završena kratka Gotfridova vladavina i započela faza u kojoj će Jerusalimsko kraljevstvo postati formalna nasledna monarhija.
Gotfrid u istorijskoj tradiciji
Gotfrid Bujonski je ubrzo nakon smrti počeo da dobija gotovo legendarni status. Srednjovekovni pisci predstavljali su ga kao idealnog hrišćanskog viteza: pobožnog, hrabrog, skromnog i pravednog. Tokom narednih vekova njegov lik je dodatno ulepšavan, a književna tradicija ga je povezivala sa legendarnim poreklom i velikim viteškim podvizima.
U kasnijoj srednjovekovnoj književnosti Gotfrid je čak predstavljen kao svojevrsni osnivač zakonskog sistema Jerusalimskog kraljevstva. Kasniji pisci pripisivali su mu donošenje čuvenih Jerusalimskih asiza, zbirke običajnog prava koja je uređivala odnose unutar kraljevstva. Međutim, savremena istoriografija smatra da takvo pripisivanje nije istorijski opravdano. Asizi su nastajali postepeno i predstavljaju rezultat dugog razvoja pravnog sistema Jerusalimskog kraljevstva.
Upravo zato savremena slika Gotfrida mora da razlikuje istorijsku ličnost od srednjovekovnog mita. Istorijski Gotfrid nije bio „kralj Jerusalima“ u formalnom smislu, niti je samostalno vodio čitav Prvi krstaški rat. Bio je jedan od njegovih najvažnijih učesnika, ali njegova posebna istorijska uloga počinje tek nakon osvajanja Jerusalima, kada je izabran da upravlja novom državom.
Istorijski značaj
Gotfrid Bujonski zauzima posebno mesto u istoriji srednjeg veka zato što je bio prvi vladar latinskog Jerusalima nakon Prvog krstaškog rata. Njegova vladavina trajala je veoma kratko, ali je predstavljala početnu fazu države koja će opstati gotovo dva veka.
Jerusalimsko kraljevstvo postalo je najznačajnija od krstaških država na Levantu. Zajedno sa grofovijama Tripoli i Edese i Kneževinom Antiohijom činilo je političku strukturu koju su zapadnoevropski istoričari kasnije nazvali krstaškim državama.
Gotfrid je imao zadatak da od vojnog osvajanja napravi održivu političku zajednicu. To je bio mnogo teži zadatak nego samo zauzimanje Jerusalima. Grad je trebalo braniti, organizovati vlast, obezbediti veze sa Evropom, privući nove doseljenike i vitezove, održavati odnose sa hrišćanskim crkvama i istovremeno voditi rat protiv okolnih muslimanskih država.
Upravo zbog toga njegov značaj nije u dužini vladavine, već u činjenici da je postavio prve političke temelje Jerusalimskog kraljevstva.
Njegov naslednik Balduin I pretvoriće tu vlast u jasno definisanu monarhiju, proširiti teritoriju i uspostaviti institucije koje će omogućiti da Jerusalimsko kraljevstvo opstane. Ali početak te države vezan je za izbor Gotfrida Bujonskog u julu 1099. godine.
Gotfrid Bujonski tako ostaje istorijska ličnost na granici između stvarnosti i legende: istorijski gledano, bio je vojvoda, krstaški vojskovođa i prvi vladar latinskog Jerusalima; u srednjovekovnom sećanju postao je idealizovani vitez i gotovo mitski osnivač Jerusalimskog kraljevstva.
