Muzej kneza Pavla bio je jedna od najznačajnijih kulturnih ustanova Kraljevine Jugoslavije. Nalazio se u Novom dvoru i postojao je od 29. marta 1935. do 26. decembra 1944. godine. U svoje vreme predstavljao je centralnu umetničku i muzejsku instituciju države, zamišljenu kao mesto koje će objediniti nacionalnu baštinu i savremene evropske umetničke tokove.
Nastanak muzeja
Osnivanje Muzeja kneza Pavla bilo je rezultat zalaganja Knez Pavle Karađorđević, velikog pokrovitelja umetnosti i kulture. Godine 1935. spojeni su Narodni muzej i tadašnji Muzej savremene umetnosti, čime je stvorena nova institucija koja je trebalo da predstavlja vrhunac jugoslovenskog kulturnog života.
Muzej nije bio samo izložbeni prostor, već i važan deo kulturne politike Kraljevine Jugoslavije, koja je nastojala da promoviše ideju zajedništva Srba, Hrvata i Slovenaca kroz umetnost i kulturno nasleđe.
Muzej savremene umetnosti – preteča velikog projekta
Još 1929. godine knez Pavle osnovao je prvi Muzej savremene umetnosti sa ciljem da domaću umetnost poveže sa najvažnijim evropskim umetničkim tokovima.
U njegovu zbirku dospela su dela brojnih velikana evropske umetnosti, među kojima su bili:
- Maurice Utrillo
- Maurice de Vlaminck
- Marc Chagall
- Amedeo Modigliani
- André Derain
- Vincent van Gogh
- Piet Mondrian
- Claude Monet
- Paul Gauguin
- Henri Matisse
Posebnu ulogu imao je istoričar umetnosti Milan Kašanin, koji je tokom boravka u Parizu nabavljao umetnička dela na aukcijama, u galerijama i direktno iz umetničkih ateljea.
Do 1933. godine zbirka je brojala čak 443 slike i 58 skulptura, što ju je činilo jednom od najznačajnijih kolekcija moderne umetnosti u jugoistočnoj Evropi.
Preseljenje u Novi dvor
Nakon što se kraljevska porodica preselila na Dedinje, Novi dvor u centru Beograda ustupljen je muzejskim potrebama. Zgrada je prilagođena za izlaganje umetničkih dela, a krajem 1934. godine u nju su prenete zbirke Narodnog muzeja i Muzeja savremene umetnosti.
Prvobitni naziv nove ustanove bio je Kraljevski muzej, ali je tokom 1935. godine zvanično usvojeno ime Muzej kneza Pavla. Za direktora je postavljen Milan Kašanin, jedan od najuglednijih srpskih istoričara umetnosti.
Svečano otvaranje muzeja održano je 18. januara 1936. godine.
Značaj za srpsku kulturu
Muzej kneza Pavla predstavljao je prvi ozbiljan pokušaj da se u Beogradu stvori institucija evropskog ranga koja bi istovremeno čuvala nacionalno nasleđe i predstavljala vrhunce svetske umetnosti. Njegove zbirke obuhvatale su arheološke predmete, srednjovekovnu umetnost, srpsko slikarstvo i dela najvećih evropskih majstora.
Iako je prestao da postoji krajem 1944. godine, njegovo nasleđe nastavilo je da živi kroz fondove današnjeg Narodni muzej Srbije, koji i danas čuva mnoga dela nekadašnje zbirke Muzeja kneza Pavla.
Muzej kneza Pavla ostao je upamćen kao simbol zlatnog doba beogradske muzeologije i jedan od najambicioznijih kulturnih projekata u istoriji Srbije.
Odeljenja i zbirke
Muzej je obuhvatao više specijalizovanih odeljenja:
- Arheološko odeljenje, sa Preistorijskom i Antičkom zbirkom;
- Srednjovekovno odeljenje;
- Numizmatičku zbirku;
- Lapidarijum sa kamenim spomenicima;
- Galeriju sa čak 60 dvorana namenjenih stalnim postavkama i povremenim izložbama.
Takva organizacija omogućavala je posetiocima da na jednom mestu upoznaju gotovo celokupnu istoriju umetnosti i kulture prostora Jugoslavije, ali i značajna dela evropske umetničke baštine.
Muzej tokom Drugog svetskog rata
Za razliku od mnogih evropskih muzeja koji su tokom rata zatvarani, Muzej kneza Pavla nastavio je da radi i tokom okupacije Beograda. Posetioci su i dalje mogli da obilaze postavke, a organizovan je čak i poseban kurs za obrazovanje budućih muzejskih stručnjaka.
Veliku zaslugu za očuvanje zbirki imao je Milan Kašanin. Uprkos ratnim okolnostima, uspeo je da sačuva gotovo kompletan fond muzeja. Iz zbirki su nestala svega trideset tri umetnička dela, dok je najveći deo kolekcije ostao netaknut i nakon rata predat novim vlastima.
Kraj Muzeja kneza Pavla
Posle oslobođenja Beograda krajem 1944. godine, nova vlast ukinula je Muzej kneza Pavla. Najpre je formiran Umetnički muzej, a zatim je ustanova reorganizovana u današnji Narodni muzej Srbije.
Istovremeno je izvršeno i iseljenje muzeja iz Novog dvora, koji je postao sedište državnih organa nove vlasti. Muzejske zbirke preseljene su u zgradu nekadašnje Državne hipotekarne banke na Trgu Republike, gde se Narodni muzej nalazi i danas.
Knez Pavle – čovek koji je Beograd povezao sa evropskom umetnošću
Knez Pavle Karađorđević bio je među retkim evropskim državnicima koji su istovremeno bili i obrazovani istoričari umetnosti. Studije klasičnih nauka, filozofije i istorije umetnosti završio je na Univerzitet Oksford.
Njegova želja nije bila samo da poseduje umetnička dela, već da ih učini dostupnim javnosti. Zbog toga je značajan deo svoje privatne zbirke poklonio muzeju i time stvorio osnovu jedne od najznačajnijih umetničkih kolekcija u Evropi između dva svetska rata.
U tome su mu pomagali najpoznatiji poznavaoci umetnosti svog vremena, među kojima su bili:
- Bernard Berenson
- Joseph Duveen
- Kenneth Clark
Remek-dela koja su krasila kolekciju
Među najvrednijim slikama koje su se nalazile u muzeju bili su radovi najvećih majstora evropske umetnosti:
- Šumski požar
- Laokon
- Pogled na tri monaha
- Ruanska katedrala
- Seljanka
- Tahićanka
- Posle kupanja
- Kupačica
- Crvene bukve
- Seljak i krava
- Kompozicija II
Ovakva zbirka bila je ravnopravna sa mnogim poznatim evropskim muzejima tog vremena.
Milan Kašanin – arhitekta muzejskog ugleda
Ako je knez Pavle bio vizionar, onda je Milan Kašanin bio čovek koji je tu viziju pretvorio u stvarnost.
Rođen 1895. godine, školovan na Sorbona, Kašanin je među prvima u Srbiji zastupao modernu evropsku umetničku misao. Kao direktor Muzeja kneza Pavla od 1935. do 1944. godine osmislio je postavku koja je zauzimala čak šezdeset sala Novog dvora.
Pre uređenja muzeja obišao je najvažnije evropske muzeje u:
- Beč
- Prag
- Minhen
- Berlin
- Pariz
Njegova stručnost omogućila je da Muzej kneza Pavla postane institucija koju su poštovali evropski muzeolozi i istoričari umetnosti.
Izdavačka i međunarodna delatnost
Muzej nije bio samo mesto izlaganja umetnosti već i važan izdavački i naučni centar. Od 1937. do 1941. godine objavljivan je časopis „Umetnički pregled“, najvažniji stručni časopis iz oblasti umetnosti u tadašnjoj Jugoslaviji.
Muzej je organizovao i međunarodne izložbe koje su privlačile veliku pažnju javnosti:
- Izložba modernog francuskog slikarstva (1936)
- Poljska umetnost (1937)
- Savremena danska umetnost (1937)
- Izložba italijanskog portreta kroz vekove (1938)
- Sto godina francuskog slikarstva: od Davida do Sezana (1939)
- Nauka i umetnost – izložba nemačke knjige (1939)
Takvi događaji učinili su Beograd jednim od najvažnijih kulturnih centara regiona uoči Drugog svetskog rata.
Nasleđe
Iako je Muzej kneza Pavla formalno postojao svega devet godina, njegov uticaj bio je dalekosežan. Zahvaljujući knezu Pavlu i Milanu Kašaninu, Beograd je između dva svetska rata posedovao muzej čije su zbirke, izložbe i međunarodni ugled bili na nivou vodećih evropskih kulturnih centara. Njegovo nasleđe i danas predstavlja jedan od najsvetlijih trenutaka u istoriji srpske muzeologije i kulture.
