Srpska akademija nauka i umetnosti (SANU) predstavlja najznačajniju naučnu i umetničku instituciju u Srbiji. Njen razvoj traje više od jednog i po veka i prati političke, kulturne i društvene procese na prostoru Srbije i šire.
1841 — Osnivanje Društva srpske slovesnosti
Istorija SANU počinje maja 1841. godine, kada je u Beogradu osnovano Društvo srpske slovesnosti, prva naučna ustanova moderne Srbije. Osnivanje je odobrio knez Mihailo Obrenović, a zadatak Društva bio je:
- unapređenje nauke i obrazovanja,
- rad na srpskom jeziku,
- prikupljanje istorijske i etnografske građe.
- Društvo je bilo smešteno u konaku kneginje Ljubice i bilo je pod snažnim uticajem tadašnjih evropskih naučnih ustanova.
1864 — Preobrazovanje u Srpsko učeno društvo
29. juna 1864. godine, ukazom kneza Miloša Obrenovića, Društvo srpske slovesnosti je pretvoreno u Srpsko učeno društvo (SUD).
Ovaj datum se često uzima kao prekretnica, jer je SUD dobio širi naučni mandat i postao centralna ustanova za:
- istoriju,
- filologiju,
- prirodne nauke,
- filozofiju.
1886 — Donet Zakon o Srpskoj kraljevskoj akademiji
Ključni korak ka modernoj akademiji dogodio se 1. novembra 1886. godine, kada je u vreme kralja Milana Obrenovića donet Zakon o Srpskoj kraljevskoj akademiji.
Po ovom zakonu formirana su četiri razreda:
- Prirodno-matematički,
- Filozofski,
- Istorijsko-filološki,
- Umetnički.
Akademija je ustanovljena zakonom od 1. novembra 1886. koji je skupština izglasala, a kralj Milan Obrenović obnarodovao u Nišu. Ovaj zakon se zvao Osnovni zakon Kraljevsko-srpske akademije i njime je bilo određeno da prve akademike bira kralj, a da zatim akademici dalje sami biraju nove članove. Zadatak akademije je bio „da nauku obrađuje i unapređuje; da postavlja i održava zdrave osnove naučnome sudu; da obelodanjuje i izaziva istraživanja naučna u prirodi, društvu i istorijskim spomenicima; da potpomaže udomaćivanje i razvitak viših umetnosti; da udruženom snagom za napredak prosvete izvršava ono, za šta je posebna snaga nedovoljna“.
Prve akademike, njih 16, imenovao je kralj Milan 5. aprila 1887. godine. Tada su postojala četiri odeljenja Akademije, ili kako se to zvalo stručne akademije, i svaka je na početku dobila po četiri redovna člana. Bili su to:
Akademija prirodnih nauka
Josif Pančić
Dimitrije Nešić
Jovan Žujović
Ljubomir Klerić
Akademija filosofskih nauka
Stojan Novaković
Milan Kujundžić Aberdar
Svetislav Vulović
Svetomir Nikolajević
Akademija društvenih nauka
Čedomilj Mijatović
Milan Đ. Milićević
Ljubomir Kovačević
Panta Srećković
Akademija umetnosti
Ljubomir Nenadović
Matija Ban
Mihailo Valtrović
Davorin Jenko
Prvi predsednik bio je Josif Pančić, a sekretar Jovan Žujović.
1887 — Osnivanje Srpske kraljevske akademije
Zakon je stupio na snagu 1. aprila 1887. godine, što se zvanično uzima kao datum osnivanja Srpske kraljevske akademije (SKA).
Prvi predsednik bio je Jovan Ristić, diplomata i državnik, koji je Akademiju postavio na evropske osnove.
1909–1914 — Uspon u osmanskim i predratnim godinama
Do Prvog svetskog rata, Akademija je uspešno razvijala izdavačku delatnost, istraživanja u arheologiji, istoriji i etnologiji. Osnovana je i Akademijina biblioteka.
1914–1918 — Prvi svetski rat
Za vreme rata rad Akademije bio je prekinut. Mnogi akademici su učestvovali u državnoj administraciji u izbeglištvu, a deo fonda je bio uništen ili rasut.
1919–1941 — Uspon između dva rata
U novoj državi — Kraljevini SHS / Jugoslaviji — Akademija se razvija kao jugoslovenska institucija.
Godine 1924. podignuta je današnja zgrada SANU u Knez Mihailovoj 35 (završena 1928).
1947 — Preimenovanje u Srpsku akademiju nauka
Posle Drugog svetskog rata, u socijalističkoj Jugoslaviji, uređenje Akademije je promenjeno.
- godine ona je preimenovana u:
Srpska akademija nauka (SAN).
1960 — Postaje SANU
- godine, u skladu sa novim ustavnim i federalnim uređenjem, ustanovi je dodato „i umetnosti“ — institucija dobija svoj savremeni naziv:
Srpska akademija nauka i umetnosti (SANU).
1986 — Čuveni „Memorandum SANU”
Jedno od najpoznatijih i najkontroverznijih poglavlja istorije institucije nastaje 1986. godine, kada je objavljen nezavršeni radni tekst poznat kao „Memorandum SANU“.
Iako dokument nije bio zvanično usvojen, izazvao je ogromne političke reakcije u Jugoslaviji i bio jedan od simbola tadašnjih nacionalnih i političkih tenzija.
1990–2000 — Period raspada Jugoslavije
U vreme kriza 1990-ih, SANU je bila u središtu javnih rasprava o ulozi intelektualaca, ali je nastavila svoju naučnu misiju: izdavačku delatnost, enciklopedije, istraživanja u matematici, medicini, tehnici, umetnosti.
2000–danas — Savremeni razvoj
U 21. veku SANU nastavlja da funkcioniše kao najviša naučna i umetnička institucija u Srbiji, sa oko 120 redovnih i dopisnih članova.
Nastavlja da izdaje kapitalna dela:
- Srpski biografski rečnik,
- Enciklopediju SANU,
izdanja iz oblasti prirodnih nauka, lingvistike, muzike, umetnosti, istorije.
Istovremeno, javne debate o ulozi SANU ostaju deo njene savremene istorije, kao i njena institucionalna težnja da sačuva naučni autoritet i nezavisnost.
