Kada se govori o počecima srpske muzičke kulture, malo je dela koja imaju značaj kakav ima opera „Na uranku“. Ovo delo kompozitora Stanislava Biničkog, nastalo po libretu Branislava Nušića, smatra se prvom srpskom operom koja je uspešno postavljena na scenu i početkom 20. veka otvorila je novo poglavlje u istoriji nacionalne umetnosti. Njena premijera u Narodnom pozorištu u Beogradu nije bila samo kulturni događaj, već simbol sazrevanja Srbije koja je, posle sticanja nezavisnosti, želela da stane rame uz rame sa evropskim državama koje su već imale razvijenu opersku tradiciju.
Srbija na pragu novog veka
Krajem 19. i početkom 20. veka Srbija je prolazila kroz intenzivan kulturni preporod. Nakon Berlinskog kongresa 1878. godine i međunarodnog priznanja nezavisnosti, država je ulagala značajne napore u razvoj obrazovanja, nauke i umetnosti.
Narodno pozorište u Beogradu, osnovano 1868. godine, postalo je središte kulturnog života. Na njegovoj sceni izvodile su se drame, operete i muzički komadi domaćih i stranih autora, ali Srbija još nije imala sopstvenu operu. Publika je bila upoznata sa delima Verdija, Donicetija i drugih evropskih kompozitora, ali je nedostajalo delo koje bi nosilo nacionalni pečat.
Prvi ozbiljan korak napravljen je 1882. godine, kada je izvedena „Vračara“ Davorina Jenka – prva srpska opereta. Iako značajna, opereta nije predstavljala operu u punom smislu te reči. Taj zadatak čekao je novu generaciju umetnika.
Susret dvojice velikana – Stanislava Biničkog i Branislava Nušića
Glavni tvorci prve srpske opere bili su:
- Stanislav Binički (1872–1942) – kompozitor, dirigent i jedan od osnivača moderne srpske muzike.
- Branislav Nušić (1864–1938) – najveći srpski komediograf, ali i diplomata, novinar i pozorišni stvaralac.
Prema svedočenjima, upravo je Nušić podstakao Biničkog da napiše nacionalnu operu. Njihova zajednička ideja bila je da Srbija dobije delo koje će po sadržaju, jeziku i muzici predstavljati srpski narod i njegovu istoriju. Binički je operu završio za svega nekoliko meseci, stvarajući muziku koja je bila prilagođena domaćim pevačima, ali i dovoljno umetnički zahtevna da odgovori evropskim standardima.
Premijera koja je ušla u istoriju
Opera „Na uranku“ prvi put je izvedena u Narodnom pozorištu u Beogradu 20. decembra 1903. godine (po tada važećem julijanskom kalendaru; u pojedinim izvorima navodi se i 2. januar 1904. po gregorijanskom kalendaru). Dirigovao je sam Stanislav Binički. Glavne uloge tumačili su poznati operski umetnici Sultana Cijukova i Žarko Savić.
Premijera je izazvala veliko interesovanje beogradske publike. Kritika je posebno isticala činjenicu da je Srbija konačno dobila nacionalnu operu, delo koje nije bilo samo prevod ili adaptacija stranih uzora, već originalna kompozicija domaćih autora.
Istoričari muzike upravo ovu premijeru smatraju rođenjem srpske opere.
Radnja opere
Opera je jednočinska i smeštena je u srpsko selo za vreme osmanske vlasti.
Glavni likovi su:
- Stanka – mlada Srpkinja.
- Rade – njen verenik.
- Anđa – Radetova majka.
- Redžep – turski aga zaljubljen u Stanku.
Priča počinje pripremama za venčanje Stanke i Radeta. Njihovu sreću narušava Redžep, koji pokušava da osvoji Stanku. Pošto ga ona odbija, odlučuje da se osveti i pred okupljenim meštanima otkriva da je Rade vanbračno dete.
Anđa tada priznaje istinu o Radetovom poreklu, ali naglašava da je njen sin rođen iz iskrene ljubavi. Poniženi Rade poseže za puškom kako bi ubio Redžepa. U pokušaju da spreči krvoproliće, Anđa staje između njih i gine od metka namenjenog turskom agi.
Tragičan završetak predstavlja vrhunac opere i nosi snažnu poruku o ljubavi, časti, porodičnoj žrtvi i sukobu dva sveta.
Muzički stil
Binički je stvarao pod snažnim uticajem italijanskog verizma, koji je u to vreme dominirao evropskim operama. Međutim, za razliku od italijanskih uzora, u muziku je uneo veliki broj elemenata srpskog narodnog melosa.
U operi se mogu čuti:
- motivi inspirisani srpskim narodnim pesmama,
- ritmovi karakteristični za srpski folklor,
- orijentalni muzički elementi koji oslikavaju vreme turske vlasti,
- bogati horski delovi,
- upečatljive solo arije.
Spoj evropskog operskog izraza i domaće muzičke tradicije učinio je da „Na uranku“ postane prepoznatljivo nacionalno delo.
Stanislav Binički – čovek koji je postavio temelje
Iako je široj javnosti danas možda najpoznatiji kao autor čuvenog „Marša na Drinu“, Stanislav Binički bio je jedan od najznačajnijih srpskih kompozitora i dirigenata.
Školovao se u Minhenu, bio dirigent Narodnog pozorišta i jedan od osnivača Beogradske opere. Njegov rad obuhvata opere, horsku muziku, orkestarske kompozicije i vojne marševe.
„Na uranku“ ostaje njegovo najvažnije delo u istoriji srpske operske umetnosti jer je njime dokazao da Srbija može da stvara operu na sopstvenom jeziku i sa sopstvenim muzičkim identitetom.
Branislav Nušić – mnogo više od komediografa
Malo je poznato da je Branislav Nušić, osim što je napisao neka od najvećih dela srpske komediografije, bio i autor libreta prve srpske opere.
Njegov tekst uspešno spaja istorijsku atmosferu, nacionalnu tematiku i snažne ljudske emocije. Time je pokazao da njegovo književno stvaralaštvo nije bilo ograničeno samo na satiru i komediju.
Nasleđe prve srpske opere
Od premijere 1903. godine „Na uranku“ više puta je vraćana na repertoar Narodnog pozorišta. Značajne obnove izvedene su 1968, 1999, 2003, 2019. i povodom 120 godina od premijere tokom 2024. godine. Svaka nova postavka potvrđuje da delo nije izgubilo umetničku vrednost ni više od jednog veka kasnije.
Značaj za srpsku kulturu
Opera „Na uranku“ nije samo prva srpska opera. Ona predstavlja simbol trenutka kada je srpska muzika pokazala da može da stvori originalno scensko delo koje ravnopravno stoji uz evropsku opersku tradiciju. Binički i Nušić spojili su nacionalnu istoriju, narodni melos i savremene muzičke tokove svog vremena, ostavljajući delo koje je postalo kamen temeljac srpske operske umetnosti.
Više od jednog veka kasnije, „Na uranku“ ostaje trajni podsetnik da je razvoj jedne kulture moguć tek kada pronađe sopstveni glas – a Srbija ga je u operi pronašla upravo u zoru 20. veka.
