Dana 19. jula 1937. godine u Beogradu je došlo do jednog od najpoznatijih političko-verskih sukoba u istoriji Kraljevine Jugoslavije. Tog dana policija i žandarmerija sukobile su se sa učesnicima crkvene procesije i demonstrantima koji su protestovali protiv namere da se u Narodnoj skupštini ratifikuje konkordat između Kraljevine Jugoslavije i Svete Stolice. Događaj je u javnosti ostao upamćen pod nazivom „Krvava litija“.
Šta je bio konkordat?
Konkordat je bio međunarodni ugovor između države i Katoličke crkve kojim se uređuju odnosi države sa Vatikanom. Pregovori između Kraljevine Jugoslavije i Svete Stolice počeli su još početkom tridesetih godina, a sporazum je potpisan 1935. godine.
Dok su vlasti predvođene premijerom Milan Stojadinović smatrale da će konkordat urediti odnose sa katoličkim stanovništvom i ojačati međunarodni položaj zemlje, deo Srpske pravoslavne crkve i političke javnosti protivio se njegovom usvajanju.
Protivnici konkordata tvrdili su da on daje prevelike privilegije Katoličkoj crkvi i da ugrožava položaj Srpske pravoslavne crkve.
Litija koja je završila sukobom
Srpska pravoslavna crkva organizovala je za 19. jul 1937. godine molitvenu povorku kroz Beograd, poznatu kao litija za ozdravljenje i zaštitu crkvenih prava. Učesnici su krenuli sa namerom da prođu ulicama prestonice, ali su ih kod okolnosti koje su se odvijale u centru grada dočekale policijske snage.
Žandarmerija je pokušala da spreči prolazak povorke, nakon čega je došlo do sukoba. U metežu su korišćene palice, a prema svedočenjima učesnika i izveštajima iz tog vremena, bilo je mnogo povređenih, među kojima su bili i sveštenici.
Među povređenima našao se i tadašnji patrijarh Srpske pravoslavne crkve Varnava Rosić, koji je ubrzo nakon tih događaja teško oboleo i preminuo nekoliko dana kasnije, 23. jula 1937. godine.
Pokušaj vlasti da opravda postupanje
Vlada Milana Stojadinovića pokušala je da umanji značaj događaja i da odbaci optužbe da je žandarmerija primenila prekomernu silu. Međutim, brojna svedočenja, fotografije i izveštaji o povređenim učesnicima učinili su da takva objašnjenja ne budu prihvaćena u široj javnosti.
Nakon sukoba vlasti su uvele zabranu svih javnih povorki i skupova do 1. avgusta 1937. godine, nastojeći da spreče dalje proteste i političke nemire.
Posledice „Krvave litije“
Sukob je imao velike političke posledice:
- dodatno je produbio sukob između vlade i Srpske pravoslavne crkve;
- oslabio je položaj Milana Stojadinovića;
- izazvao snažne podele u javnosti;
- doprineo odlaganju ratifikacije konkordata.
Iako je konkordat potpisan 1935. godine, posle događaja iz jula 1937. godine nikada nije dobio punu političku potvrdu u jugoslovenskoj skupštini.
„Krvava litija“ ostala je simbol sudara državne politike, verskih institucija i uličnog nezadovoljstva.
Foto: Ilustracija/ Aleksandar od Beograda
