Pozadina
Bitka za klanac Svetog Nikole vođena je 7. decembra 1877. godine tokom Drugog srpsko-turskog rata i predstavlja prvi veći sukob u okviru ovog rata u kojem su srpske snage zauzele tursko utvrđenje na planinskom prevoju između Srbije i Bugarske, na pravcu Pirot–Vidin.
Klanac Svetog Nikole bio je strateški važan planinski prolaz koji je kontrolisao kretanje između Pirota i Vidina. Turske snage su na ovom položaju izgradile sistem utvrđenja koji se sastojao od tri uzastopna šanca na samom prevoju, kao i dodatnih šančeva na okolnim uzvišicama. Između utvrđenja nalazile su se kolibe za smeštaj dva bataljona pešadije i 40–50 konja. Glavni položaj bio je posednut jednim taborom nizama i jednom četom čerkezskih konjanika, dok reduti na uzvišicama u trenutku napada nisu bili zauzeti. Teren je bio izrazito težak, u obliku uskog planinskog sedla sa strmim padinama i otežanim kretanjem zbog snežnih uslova.
Srpskim snagama je komandovao kapetan Gliša Franić, komandant Knjaževačke brigade II klase, koji je 6. decembra 1877. godine dobio naređenje da izvrši napad na turske položaje.
Tok bitke
Kapetan Franić je 6. decembra 1877. godine krenuo iz Dobroslavice sa I knjaževačkim bataljonom II klase, sanitetskim odeljenjem i dva brdska topa, i stigao u Balta Berilovac u večernjim časovima. Nakon dobijenih obaveštajnih podataka o slabijoj turskoj posadi, ali i mogućem dolasku pojačanja, izvršene su pripreme za noćni pokret.
Tokom noći 6. na 7. decembar angažovano je 15 saonica za prevoz ranjenika, a III bataljon je upućen ka bojištu. Pokret glavnih snaga započeo je oko 23 časa, a srpske jedinice su na položaj kod Velikog Bučja stigle u 3 časa ujutru 7. decembra. Snage su raspolagale sa dva bataljona pešadije, polovinom eskadrona konjice i dva brdska topa, dok III bataljon nije stigao na vreme za učešće u borbi.
Pešadija je bila raspoređena u osam četa, pri čemu su po dve čete bile na levom i desnom krilu, dok je centar držao glavninu snaga sa rezervom. Plan napada predviđao je obuhvatno dejstvo krila uz frontalni prodor centra, dok je artiljerija zbog konfiguracije terena ostala vezana za drumski pravac.
Napad je započeo 7. decembra u 4 časa ujutru u uslovima guste magle. Srpske jedinice su se neprimećeno približile turskim položajima, a prvi kontakt uspostavljen je oko 7:30 časova kada je otvorena puščana vatra. Krilne jedinice su vezivale turske snage, dok su centralne čete napredovale uz strmu padinu prema prevoju. Artiljerija je u početnoj fazi ispalila četiri granate, uglavnom radi moralnog efekta, zbog ograničene vidljivosti i nepovoljnog položaja neprijateljskih utvrđenja.
Centralne srpske jedinice su se uspele na ivicu prevoja i otvorile vatru sa udaljenosti od 70 do 80 koraka. Pod pritiskom sa krila i centra, srpske snage su nastavile napredovanje, nakon čega je artiljerija izbila na viši položaj i ispalila dodatnih osam granata. Turske snage su potom napustile položaje i povukle se drumom prema Belogradčiku, bez prihvatanja borbe prsa u prsa. Srpske snage su prešle u juriš bajonetima i do 8:30 časova zauzele klanac Svetog Nikole.
Nakon zauzimanja položaja, srpska konjica je gonila odstupajuće turske snage oko tri kilometra.
Posledice
Borba je trajala približno jedan sat, a gubici su bili relativno mali zbog guste magle koja je ograničavala vidljivost i intenzitet dejstava.
Turske snage imale su pet poginulih vojnika, od kojih su trojica pronađena u šančevima, a dvojica su stradala tokom povlačenja. Srpske snage imale su tri poginula vojnika, četiri teško ranjena, od kojih je jedan kasnije preminuo, i devet lakše ranjenih.
Zaplenjene su četiri puške sistema Snajder, veća količina municije i dvanaest konja. Tokom borbe utrošeno je 6.551 fišek pešadijske municije i 24 artiljerijske granate.
Zauzimanje klanca Svetog Nikole omogućilo je srpskim snagama kontrolu nad važnim planinskim prelazom na početku Drugog srpsko-turskog rata i predstavljalo uspešno izvedenu operaciju u uslovima teškog terena i nepovoljnih vremenskih prilika.
Foto: Ilustracija/ Wikipedia
