Nikola Pašić (Zaječar,18/31. decembar 1845. – Beograd, 10. decembar 1926.) bio je srpski i jugoslovenski političar, državnik, diplomata i jedan od osnivača Narodne radikalne stranke. Više od četiri decenije bio je jedna od centralnih ličnosti političkog života Srbije, a potom i Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Bio je predsednik Vlade Kraljevine Srbije u više navrata, ministar spoljnih poslova, predsednik Narodne skupštine i gradonačelnik Beograda, a od 1921. do 1924. godine predsednik vlade Kraljevine SHS. Zvanični izvori ga opisuju kao najdugovečnijeg predsednika vlade u istoriji Srbije, dok enciklopedijski izvori ističu njegovu gotovo pet decenija dugu političku karijeru.
Pašić je pripadao generaciji koja je obeležila prelazak Srbije iz male balkanske kneževine u međunarodno priznatu kraljevinu, teritorijalno proširenu državu i, posle Prvog svetskog rata, jednu od osnivačica nove jugoslovenske države. Njegova politička karijera obuhvatila je veoma različite faze: od mladog radikala i socijalistički orijentisanog političara, preko revolucionarnog opozicionara i emigranta, do iskusnog parlamentarnog političara, državnika i konzervativnijeg lidera koji je decenijama bio na čelu Radikalne stranke.
Poreklo i detinjstvo
Nikola Pašić rođen je u Zaječaru 1845. godine. Njegov otac Petar bio je trgovac skromnijeg imovnog stanja, a porodica je pripadala građanskom sloju tadašnje istočne Srbije. O njegovom tačnom datumu rođenja postoje razlike u izvorima zbog tadašnjeg računanja vremena i različitog navođenja datuma po starom i novom kalendaru. U savremenim biografskim izvorima najčešće se navodi 18. decembar 1845. po julijanskom, odnosno 31. decembar po gregorijanskom kalendaru.
Školovao se u Zaječaru, Negotinu i Kragujevcu, a zatim je 1865. godine započeo studije tehnike u Beogradu. Kao državni pitomac otišao je u Švajcarsku, gde je nastavio školovanje na Politehničkoj školi u Cirihu. Tamo je ostao od 1868. do 1872. godine. Boravak u Švajcarskoj imao je veliki uticaj na njegovo političko formiranje. Upoznao je različite evropske političke ideje, uključujući socijalističke i radikalne pokrete, i došao pod uticaj Svetozara Markovića i njegovih ideja.
Tokom studija Pašić je upoznao i ruske revolucionarne krugove i različite evropske političke doktrine. Iako će se kasnije udaljiti od prvobitnog socijalističkog radikalizma, iskustvo iz Švajcarske ostavilo je dubok trag na njegovo političko shvatanje. Već tada je počeo da razmišlja o modernizaciji Srbije, političkim pravima i ulozi naroda u državnoj vlasti.
Početak profesionalnog života
Po završetku školovanja Pašić se jedno vreme bavio inženjerskim poslovima. Radio je na železničkim projektima i tokom 1873. godine proveo određeno vreme radeći na izgradnji železnice između Budimpešte i Beča. Po povratku u Srbiju zaposlio se kao inženjer, ali se veoma brzo pokazalo da će politika postati njegovo glavno životno opredeljenje.
Njegovo interesovanje za politički život bilo je povezano sa širim pokretom srpske omladine i opozicionim raspoloženjem prema autokratskim tendencijama kneževskog režima. Pašić je pripadao generaciji koja je smatrala da Srbija mora da izgradi savremene institucije, ojača predstavničku vlast i smanji apsolutnu moć vladara.
Tokom srpsko-turskih ratova 1876–1878. godine bio je povezan sa ratnim i političkim događajima, a iskustvo tih godina dodatno je učvrstilo njegovo uverenje da nacionalno pitanje i pitanje modernizacije države ne mogu biti odvojeni.
Ulazak u politiku
Pašić je prvi put izabran za narodnog poslanika 1878. godine, kada je započela njegova dugotrajna parlamentarna karijera. U Narodnoj skupštini postao je jedan od predstavnika nove generacije političara koja je zahtevala veću ulogu parlamenta i ograničavanje izvršne vlasti.
U početku je bio pod snažnim uticajem socijalističkih ideja Svetozara Markovića, ali je vremenom njegov politički program dobio drugačiji oblik. Sa grupom istomišljenika učestvovao je u stvaranju Narodne radikalne stranke, koja je formalno organizovana 1881. godine. Pašić je postao prvi predsednik njenog Glavnog odbora i ostao njen neprikosnoveni lider praktično do kraja života.
Radikalna stranka predstavljala je jednu od najvažnijih političkih novina u Srbiji 19. veka. Njena organizacija, široka mreža lokalnih odbora i oslanjanje na seljaštvo omogućili su joj da vrlo brzo postane masovna politička snaga. Radikali su se zalagali za parlamentarizam, šira politička prava i ograničavanje lične vlasti monarha.
Timоčka buna i emigracija
Veliki prelom u Pašićevoj političkoj karijeri dogodio se tokom Timočke bune 1883. godine. Buna je izbila u istočnoj Srbiji, pre svega među seljaštvom, a vlast kralja Milana Obrenovića optužila je radikale za podsticanje pobune.
Posle sloma bune usledio je oštar obračun sa Radikalnom strankom. Pašić je osuđen na smrt u odsustvu, ali je uspeo da izbegne hapšenje i pobegne iz zemlje. Narednih šest godina proveo je u emigraciji, najvećim delom u Bugarskoj.
Emigracija je bila jedna od najtežih faza njegovog života. Istovremeno je značila i političku transformaciju. Mladi revolucionarni radikal iz perioda pre Timočke bune postepeno je postajao pragmatičniji političar. Iskustvo progona i nemogućnosti da se politički program ostvari nasilnim putem uticalo je na njegovo kasnije insistiranje na političkoj organizaciji, izborima i parlamentarnom delovanju.
Povratak u Srbiju
Pašić se u Srbiju vratio posle abdikacije kralja Milana 1889. godine. Promena političkih prilika omogućila mu je da se ponovo uključi u javni život.
Već u oktobru 1889. godine izabran je za predsednika Narodne skupštine. Na toj funkciji pokazao je organizacione sposobnosti i postao jedna od najuticajnijih ličnosti novog političkog sistema. U narednim godinama bio je ponovo biran za predsednika parlamenta. Istovremeno je 1890–1891. godine bio gradonačelnik Beograda, a za vreme njegovog mandata pokrenuti su poslovi na unapređenju gradske infrastrukture i popločavanju glavnih ulica.
Prva vlada
Pašić je prvi put postao predsednik vlade 1891. godine. Njegov prvi mandat bio je kratak i završio se 1892. godine, ali je označio početak dugog perioda u kojem će biti jedan od glavnih nosilaca izvršne vlasti u Srbiji.
Njegov dolazak na mesto predsednika vlade predstavljao je veliki politički uspeh Radikalne stranke. Međutim, odnosi između radikala i dvora ostali su složeni. Kralj Aleksandar Obrenović, kao i njegovo okruženje, nisu bili spremni da potpuno prihvate politički sistem u kojem bi vlada i parlament imali dominantnu ulogu.
Pašić je zbog toga tokom 1890-ih nekoliko puta bio udaljen od političke vlasti, a jedno vreme je obavljao funkciju diplomatskog predstavnika Srbije u Rusiji.
Poslanik u Rusiji i politička izolacija
Pašić je 1893. godine postavljen za srpskog poslanika u Petrogradu. Rusija je za njega predstavljala važan spoljnopolitički oslonac, a veze sa ruskim političkim i diplomatskim krugovima ostale su jedna od konstanti njegove politike.
Međutim, njegov odnos sa dinastijom Obrenović ostao je problematičan. Nakon povratka kralja Milana u politički život, pritisak na radikale ponovo je pojačan. Pašić se našao u politički veoma teškom položaju, naročito nakon Ivandanskog atentata 1899. godine na bivšeg kralja Milana.
Pašić je uhapšen i osuđen, ali mu je smrtna kazna preinačena. Posle toga je ponovo napustio zemlju. Njegov položaj pokazivao je koliko je politički sistem Srbije krajem 19. veka još bio nestabilan i koliko je lični odnos između monarha i političkih lidera mogao da odlučuje o sudbini čitavih političkih stranaka.
Povratak posle Majskog prevrata
Presudan preokret dogodio se 1903. godine, kada je u Majskom prevratu ubijen kralj Aleksandar Obrenović i njegova supruga kraljica Draga.
Na presto je došao Petar I Karađorđević, a politički sistem Srbije ušao je u novu fazu. Radikalna stranka postala je najvažnija politička snaga, a Pašić se vratio u središte državne politike.
Iako su radikali u početku imali rezerve prema dolasku Petra Karađorđevića, Pašić je ubrzo prihvatio novu dinastiju i izgradio veoma složen odnos sa kraljem Petrom. U narednim godinama njih dvojica nisu uvek imali ista politička stanovišta, ali je Pašić postao ključni civilni političar Srbije.
Pašić u doba „zlatnog perioda“ Srbije
Od 1904. godine Pašić je ponovo postao jedna od centralnih ličnosti izvršne vlasti. Bio je predsednik vlade u više navrata: 1904–1905, 1906–1908, 1909–1911. i od 1912. do 1918. godine, pri čemu su se pojedini mandati prekidali kratkotrajnim vladama drugih političara.
Ovaj period obuhvatio je političko i ekonomsko jačanje Srbije. Država je razvijala industriju, železnicu, trgovinu i finansijski sistem, dok je spoljnopolitički postajala sve značajniji faktor na Balkanu.
Istovremeno je došlo do ozbiljnog sukoba sa Austro-Ugarskom, naročito posle aneksije Bosne i Hercegovine 1908. godine. Pašićeva vlada našla se pred pritiskom velike sile sa severa, ali je istovremeno pokušavala da očuva odnose sa Rusijom i drugim evropskim državama.
Carinski rat sa Austro-Ugarskom
Jedan od važnih događaja tokom Pašićeve političke karijere bio je Carinski rat, odnosno takozvani „Svinjski rat“, koji je Srbija vodila sa Austro-Ugarskom od 1906. godine.
Austro-Ugarska je pokušala da ekonomskim pritiskom ograniči izvoz Srbije i tako smanji njenu političku samostalnost. Srbija je odgovorila traženjem novih tržišta i postepenim smanjivanjem ekonomske zavisnosti od Austro-Ugarske.
Iako je sukob bio težak za srpsku privredu, dugoročno je doprineo promeni trgovinske orijentacije Srbije i njenom jačem povezivanju sa drugim tržištima, naročito sa zapadnom Evropom i Rusijom.
Za Pašića je ekonomska nezavisnost bila važna komponenta političke nezavisnosti. Njegova vlada nastojala je da Srbija ne bude potpuno zavisna od jednog velikog suseda.
Balkanski savez i Balkanski ratovi
Pašić je bio jedan od najvažnijih političara u stvaranju Balkanskog saveza, koji je 1912. godine okupio Srbiju, Bugarsku, Grčku i Crnu Goru protiv Osmanskog carstva.
Prvi balkanski rat počeo je 1912. godine i doveo do sloma osmanske vlasti na velikom delu Balkana. Srbija je proširila teritoriju na područja Kosova, Metohije, Sandžaka i dela Makedonije.
Pašić je kao predsednik vlade i ministar spoljnih poslova imao važnu ulogu u diplomatskim pregovorima koji su pratili rat. Posle pobede nad Osmanskim carstvom usledio je sukob sa Bugarskom oko podele teritorija, što je dovelo do Drugog balkanskog rata 1913. godine.
Srbija je iz tog rata izašla kao pobednik i dodatno proširila svoju teritoriju. Posle ratova 1912–1913. Srbija je bila gotovo dvostruko veća nego pre početka Balkanskih ratova i postala je dominantna balkanska država.
Predsednik vlade uoči Prvog svetskog rata
Početak Prvog svetskog rata zatekao je Pašića na mestu predsednika vlade. Sarajevski atentat 28. juna 1914. godine, u kojem je ubijen austrougarski prestolonaslednik Franc Ferdinand, pokrenuo je krizu koja će prerasti u svetski rat.
Austro-Ugarska je 23. jula 1914. Srbiji uputila ultimatum sa izuzetno teškim zahtevima. Srbija je prihvatila gotovo sve tačke, ali je odbila deo zahteva koji bi ugrozio njenu suverenost. Austro-Ugarska je 28. jula objavila rat Srbiji.
Pašićeva vlada našla se pred najvećom krizom u modernoj istoriji Srbije.
Prvi svetski rat
Tokom prvih meseci rata Srbija je ostvarila velike vojne pobede. Srpska vojska je u Cerskoj bici 1914. godine ostvarila prvu veliku savezničku pobedu u Prvom svetskom ratu, a potom je usledila i Kolubarska bitka.
Međutim, 1915. godine Srbija se suočila sa napadom Centralnih sila sa više pravaca. Austro-Ugarskoj se pridružila Nemačka, a potom i Bugarska. Srpska vojska bila je primorana na povlačenje preko Albanije, a vlada je zajedno sa vojskom i velikim delom državnog aparata napustila zemlju.
Pašić je sa srpskom vladom stigao na Krf, gde je nastavljeno funkcionisanje srpske države u izbeglištvu. Period Krfa predstavlja jedan od najtežih trenutaka njegove političke karijere.
Krfska deklaracija
Na Krfu je 1917. godine potpisana Krfska deklaracija, politički dokument koji je predstavljao važan korak ka stvaranju zajedničke države Južnih Slovena.
Deklaraciju su potpisali predstavnici srpske vlade i Jugoslovenskog odbora. Njome je predviđeno stvaranje zajedničke države Srba, Hrvata i Slovenaca pod dinastijom Karađorđević.
Pašić je podržavao stvaranje južnoslovenske države, ali je istovremeno bio veoma oprezan u pogledu njenog unutrašnjeg uređenja i odnosa između različitih političkih i nacionalnih interesa.
Upravo će pitanja koja su se otvorila tokom stvaranja nove države kasnije postati jedan od glavnih izvora političkih sukoba u Kraljevini SHS.
Stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca
Posle vojnog sloma Austro-Ugarske u jesen 1918. godine otvoren je prostor za stvaranje nove južnoslovenske države.
1. decembra 1918. godine proglašeno je Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca, kasnije poznato kao Kraljevina SHS. Srbija je time ušla u novu državnu zajednicu.
Pašić je bio jedan od političara koji su učestvovali u procesu stvaranja nove države, ali je njegov odnos prema jugoslovenskom pitanju bio složen. Zalagao se za zajedničku državu, ali je insistirao na političkoj ulozi Srbije i njenom položaju u novoj zajednici.
Pariska mirovna konferencija
Pašić je bio deo jugoslovenske delegacije na Pariskoj mirovnoj konferenciji 1919. godine, gde su se rešavala pitanja granica i međunarodnog položaja nove države.
Njegovo veliko iskustvo u diplomatiji i međunarodnim odnosima bilo je od posebnog značaja u pregovorima o teritorijalnim pitanjima. Jugoslovenska delegacija morala je da se nosi sa zahtevima Italije, Rumunije, Mađarske, Austrije i drugih država.
Pašić je na konferenciji nastojao da zaštiti interese nove jugoslovenske države i teritorije koje je Srbija smatrala svojim istorijskim i strateškim prostorom.
Predsednik vlade Kraljevine SHS
Posle stvaranja nove države Pašić je ostao jedna od najvažnijih političkih figura. Od 1921. do 1924. godine bio je predsednik vlade Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.
U tom periodu donet je Vidovdanski ustav 1921. godine, kojim je Kraljevina SHS uređena kao centralizovana parlamentarna monarhija. Pašićeva Radikalna stranka bila je jedan od glavnih političkih stubova nove države.
Oko pitanja državnog uređenja razvila se snažna politička borba. Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića i druge političke snage protivile su se centralizmu i tražile drugačiji model državnog uređenja.
Pašić je ostao zagovornik centralističkog državnog modela, što je postalo jedno od najvažnijih pitanja njegovog kasnog političkog delovanja.
Odnos prema kralju Petru i dinastiji Karađorđević
Pašićev odnos sa kraljem Petrom I bio je složen, ali uglavnom zasnovan na međusobnom političkom pragmatizmu.
Kralj Petar je u početku bio popularan kao ustavni monarh i protivnik autokratskog modela koji su predstavljali poslednji Obrenovići. Pašić je, sa druge strane, bio čovek koji je decenijama tražio ograničavanje vladarske vlasti.
Ipak, tokom vremena Pašić je postao jedan od najvažnijih oslonaca monarhije. Njegova politika pokazuje kako se političar koji je počeo kao radikalni protivnik dvorske samovolje postepeno pretvorio u državnika koji je smatrao da je monarhija važan stub stabilnosti države.
Politički stil
Pašićev politički stil bio je specifičan i često predmet različitih tumačenja.
Bio je poznat po strpljenju, opreznom vođenju pregovora i sposobnosti da dugo čeka na povoljan politički trenutak. Za razliku od političara koji su često javno nastupali burno i teatralno, Pašić je uglavnom nastupao mirno i sažeto.
Istovremeno, njegova politička taktika bila je veoma pragmatična. Bio je sposoban da promeni stav kada bi procenio da su se promenile političke okolnosti. Upravo ta sposobnost omogućila mu je da preživi političke promene koje su uklonile mnoge njegove savremenike.
Od mladog radikala i protivnika monarhije postao je državnik koji je sarađivao sa kraljem Petrom i njegovim naslednicima. Od opozicionara osuđenog na smrt postao je jedan od najdugovečnijih predsednika vlade u evropskoj politici svog vremena.
Odnos prema Rusiji
Rusija je imala posebno mesto u Pašićevoj spoljnopolitičkoj koncepciji.
Još od kraja 19. veka smatrao je Rusiju prirodnim saveznikom Srbije, kako zbog političkih interesa tako i zbog tradicionalnih kulturnih i verskih veza.
Tokom Balkanskih ratova i uoči Prvog svetskog rata Srbija je nastojala da se osloni na Rusiju kao protivtežu Austro-Ugarskoj. Međutim, ruski poraz i revolucija 1917. godine promenili su evropski odnos snaga.
Posle ruske revolucije Pašićeva politika morala je da se prilagodi novoj situaciji, a Srbija i potom Kraljevina SHS sve više su se oslanjale na Francusku i druge zapadne saveznike.
Porodica
Nikola Pašić bio je oženjen Đurđinom Pašić, poreklom iz Trsta. Imali su troje dece: sina Radomira i ćerke Pavlu i Paju. Porodica je tokom Pašićeve političke karijere živela u Beogradu, ali je deo vremena provodila i u inostranstvu, naročito tokom njegovih političkih emigracija.
Njegov sin Radomir Pašić kasnije je takođe učestvovao u političkom životu Kraljevine SHS, što je dodatno doprinelo političkom uticaju porodice Pašić.
Poslednje godine
Posle 1924. godine Pašićev politički uticaj počeo je da slabi. Iako je i dalje ostao lider Radikalne stranke i jedna od najvažnijih ličnosti političkog života, odnosi sa kraljem Aleksandrom Karađorđevićem postajali su sve složeniji.
Pašić je pokušavao da zadrži politički uticaj svoje stranke i kontrolu nad državnom politikom, ali se suočavao sa novom generacijom političara i promenjenim odnosima unutar monarhije.
Umro je u Beogradu 10. decembra 1926. godine, nekoliko dana pre 81. rođendana. Njegova smrt označila je kraj jedne od najdužih političkih karijera u srpskoj istoriji.
Istorijski značaj
Nikola Pašić je jedna od najuticajnijih i najkontroverznijih ličnosti moderne srpske političke istorije. Njegova politička karijera trajala je gotovo pola veka i obuhvatila je razdoblja u kojima se Srbija transformisala iz kneževine u kraljevinu, proširila svoju teritoriju, postala regionalna sila, prošla kroz Balkanske ratove i Prvi svetski rat i na kraju postala deo jugoslovenske države.
Njegova najveća politička tekovina bila je izgradnja i dugotrajno vođenje Narodne radikalne stranke, prve velike masovne političke organizacije u Srbiji. Kroz radikale je Pašić decenijama imao ogroman uticaj na parlamentarni život, državnu administraciju i političku kulturu Srbije.
Kao predsednik vlade vodio je zemlju u periodu Carinskog rata, Balkanskih ratova i Prvog svetskog rata. U njegovo vreme Srbija je doživela teritorijalno proširenje bez presedana u svojoj novovekovnoj istoriji, ali i katastrofalne ljudske i materijalne gubitke tokom svetskog rata.
Njegova uloga u stvaranju Kraljevine SHS ostaje predmet različitih istorijskih ocena. Jedni ga smatraju jednim od ključnih državnika koji su omogućili stvaranje zajedničke južnoslovenske države, dok drugi kritički ocenjuju njegovu centralističku politiku i način na koji je srpska politička elita pristupila odnosima sa hrvatskim i slovenačkim političkim predstavnicima.
Zbog svega toga Pašić se ne može svesti na jednu političku etiketu. Bio je istovremeno radikal i pragmatičar, parlamentarista i centralista, protivnik dinastije Obrenović i kasnije važan oslonac dinastije Karađorđević, srpski državnik i jedan od tvoraca jugoslovenske države. Upravo ta složenost čini ga jednom od najvažnijih ličnosti za razumevanje političke istorije Srbije između 1870-ih i 1920-ih godina.
Osnovni podaci
| Podatak | Informacija |
|---|---|
| Ime i prezime | Nikola Pašić |
| Rođen | 18/31. decembar 1845. |
| Mesto rođenja | Zaječar |
| Umro | 10. decembar 1926. |
| Mesto smrti | Beograd |
| Zanimanje | političar, državnik, diplomata |
| Stranka | Narodna radikalna stranka |
| Predsednik Vlade Srbije | u više navrata između 1891. i 1918. |
| Predsednik Vlade Kraljevine SHS | 1921-1924. |
| Ministar spoljnih poslova | u više navrata |
| Predsednik Narodne skupštine | više mandata |
| Gradonačelnik Beograda | 1890 -1891. i 1897. |
| Najvažniji istorijski događaji njegovog mandata | Carinski rat, Balkanski ratovi, Prvi svetski rat, stvaranje Kraljevine SHS |
| Politička pripadnost | Narodna radikalna stranka |
