Bulbulderski potok je jedan od onih beogradskih vodotokova koji su potpuno nestali ispod asfalta, ali se njegova trasa prilično dobro može rekonstruisati.
Bulbulderski potok na današnjoj karti
1. Izvorište – padine Velikog Vračara, današnja Zvezdara
Potok je nastajao na jugozapadnim padinama Velikog Vračara, odnosno prostora koji danas uglavnom vezujemo za Zvezdaru.
Jedan izvor ga vrlo konkretno smešta „nadomak Trećepozivačke česme, onde ispod Čingrijine“.
To znači da početak ne treba tražiti negde duboko u Zvezdarskoj šumi, kako bi se moglo zaključiti iz današnjeg naziva Zvezdara, već na donjim padinama Zvezdare, iznad današnje Čingrijine ulice.
Današnja orijentacija:
- Čingrijina ulica
- prostor između Čingrijine i Dimitrija Tucovića
- južna padina Zvezdare.
Tu počinje dolina koja će kasnije dobiti naziv Bulbulder / Slavujev potok / Slavujevac.
Gradska opština Zvezdara potvrđuje stariji opis Milana Đ. Milićevića da je Bulbulder bio potok koji se spušta „ozgo od Laudonova šanca dole ka Dunavu, prolazeći istočno od Trkališta“.
2. Čingrijina → Dimitrija Tucovića
Od izvorišnog područja voda se spuštala prema današnjoj Ulici Dimitrija Tucovića.
Ovo je veoma važna tačka jer današnja ulica prati prirodnu dolinu, a ne obrnuto.
Drugim rečima, nije potok nekada slučajno tekao ulicom Dimitrija Tucovića.
Ulica je kasnije trasirana kroz dolinu kojom je voda već prirodno tekla.
Jedan savremeni zapis starog stanovnika ovog kraja daje još zanimljiviju lokalizaciju: potok je išao područjem današnje Dimitrijeve Tucovića od nadvožnjaka kod Grobljanske sve do Gradske bolnice, odnosno Čingrijine.
Dakle, ako danas staneš kod Čingrijine i Dimitrija Tucovića, nalaziš se praktično na nekadašnjoj dolinskoj osi Bulbuldera.
3. Gradska bolnica / današnja Dimitrija Tucovića
Potok se dalje spuštao u pravcu zapada, kroz ono što je istorijski bila prava dolina Bulbuldera.
Tu je važno napraviti razliku između:
- istorijskog Bulbuldera – mnogo šire dolinsko područje;
- današnjeg Bulbuldera – uži gradski kraj.
Istorijski naziv Bulbulder obuhvatao je čitavu dolinu potoka, uključujući područja koja danas nazivamo Slavujev venac, Slavujev potok, Hadžipopovac i Profesorska kolonija.
Zato su stare granice Bulbuldera mnogo šire od onoga što danas Beograđani podrazumevaju pod tim imenom.
4. Dimitrija Tucovića → Ruzveltova
Ovde dolazimo do jednog od najzanimljivijih tragova.
Potok je presecan na mestu današnje Ruzveltove ulice.
Na tom mestu postojao je most.
Prvobitno je bio drveni most, a kasnije je zamenjen kamenim. Izvori navode da je kameni most podignut 1929. godine, upravo radi boljeg prilaza Novom groblju.
Današnji čovek vidi veliki saobraćajni nadvožnjak.
Pre stotinak godina, na istom mestu gledao bi potok i most preko njega.
A još ranije – dolinu.
To je jedna od retkih tačaka gde se stara hidrografija grada veoma lepo može povezati sa današnjim urbanim prostorom.
5. Raskrsnica Dimitrija Tucovića – Ruzveltova
Ovo je posebno značajno.
Potok nije jednostavno „nestao“ kada je izgrađena Ruzveltova.
Dolina je nastavila prema današnjoj Cvijićevoj.
Zato treba zamisliti sledeću liniju:
Čingrijina
↓
Dimitrija Tucovića
↓
prostor kod današnje Ruzveltove
↓
Cvijićeva
I tu dolazimo do najčvršćeg dokaza.
6. Cvijićeva — nekada Bulbulderski potok
Današnja Cvijićeva ulica praktično leži na trasi potoka.
Štaviše, naziv ulice je nekada direktno čuvao uspomenu na njega.
Preimenovanje je izvršeno u 20. veku, a severni deo nekadašnje ulice Bulbulderskog potoka dobio je ime Cvijićeva, po Jovanu Cvijiću.
Profesorska kolonija pruža još bolji dokaz.
Kada je počela njena izgradnja 1926. godine, na mestu današnje Cvijićeve još je tekao Bulbulderski potok.
Dakle:
Cvijićeva nije samo približna trasa potoka. Ona je nastala na njegovoj nekadašnjoj dolinskoj osi.
7. Cvijićeva – Zdravka Čelara: veoma važna tačka
Ovde imamo jedan izuzetno konkretan istorijski trag.
Na mestu današnjeg ukrštanja:
Cvijićeva × Zdravka Čelara
postojalo je proširenje korita.
Kada bi voda nadošla, potok se tu izlivao i formirala se bara/jezerce.
Stanovništvo je dolazilo po trsku, a pominje se čak i lov na patke.
Ovo je jedan od najboljih orijentira za rekonstrukciju.
Dakle, ako danas staneš na:
Cvijićeva × Zdravka Čelara
– nalaziš se praktično na mestu gde je nekada postojalo proširenje Bulbulderskog potoka.
I tu se vidi koliko je današnji Beograd promenio teren.
Danas: asfalt, zgrade, automobili.
Nekada: bara u dolini potoka.
8. Profesorska kolonija
Potok je zatim prolazio uz odnosno kroz prostor današnje Profesorske kolonije.
Granice kolonije danas su:
- Cvijićeva
- Zdravka Čelara
- Čarlija Čaplina
- Bulevar despota Stefana.
Kada su profesori 1926–1927. počeli da grade svoje kuće, potok je još predstavljao ozbiljan urbanistički problem.
Posle jačih kiša Bulbulderski potok je plavio dolinu i mogao da odseče Profesorsku koloniju od ostatka grada.
To je važan detalj jer pokazuje da nije reč o nekakvom simboličnom potočiću.
Bio je dovoljno snažan da utiče na saobraćaj i urbanizaciju.
9. Cvijićeva → donji deo doline
Od Profesorske kolonije potok se nastavljao prema današnjoj Paliluli.
Tu se mora biti oprezan.
U popularnim prikazima često se kaže:
„Cvijićevom do Dunava.“
To je pojednostavljenje.
Izvori navode da je donji tok išao u pravcu današnjih:
Cvijićeve → Mije Kovačevića → Dunava
dok drugi izvori završni deo opisuju kao nastavak dolinom prema Dunavu, istočno od današnjeg Pančevačkog mosta.
Dakle, ne treba crtati pravu liniju od kraja Cvijićeve do današnjeg pristaništa.
Prirodni tok je pratio najnižu tačku terena i pomerao se prema dunavskoj ravni.
10. Bulevar despota Stefana / Mije Kovačevića
Ovo je deo trase gde je rekonstrukcija manje sigurna nego kod Dimitrija Tucovića i Cvijićeve.
Istorijski izvori navode Mije Kovačevića kao deo pravca kojim je potok nastavljao prema Dunavu.
Drugim rečima, njegova dolina je izlazila iz prostora Profesorske kolonije i Hadžipopovca prema dunavskoj ravni.
Ovde treba razlikovati prirodnu trasu potoka od kasnije trase kanalizacionog kolektora.
To nisu nužno potpuno iste linije.
11. Gde se ulivao u Dunav?
Ovde postoji najviše zabune.
Imamo nekoliko formulacija:
- „kod Vilinih voda“
- „u visini Dunav-stanice, odnosno pristaništa“
- „uzvodno od pristaništa“
- drugi izvor ga smešta istočno od današnjeg Pančevačkog mosta.
Najrazumniji zaključak je:
Bulbulderski potok se spuštao kroz palilulsku dunavsku ravan i ulivao u Dunav na području koje je danas potpuno promenjeno infrastrukturom Luke Beograd i priobalja.
Zato ne bih u ozbiljnom istorijskom članku stavljao tačnu današnju tačku izliva bez stare karte koja to potvrđuje.
To je upravo mesto gde internet izvori počinju da „crtaju“ potok malo slobodnije nego što bi istoričar smeo. A voda, na sreću, nije čitala internet.
Rekonstrukcija u jednoj liniji
Ako je prenesemo na današnju geografiju, dobija se približno:
Čingrijina / padine Zvezdare
↓
Dimitrija Tucovića
↓
područje Bulbuldera
↓
Ruzveltova – nekadašnji most preko potoka
↓
Cvijićeva
↓
Cvijićeva × Zdravka Čelara – nekadašnje proširenje/baruština
↓
Profesorska kolonija
↓
donji deo Cvijićeve
↓
pravac Mije Kovačevića
↓
dunavska ravan
↓
Dunav, područje nizvodno/istočno od današnjeg centralnog priobalja
I još jedna važna stvar
Potok nije samo „nestao“.
Zbog stalnih plavljenja i urbanizacije, njegov tok je početkom 20. veka počeo da se kaptira i uvodi u kanalizacioni sistem. Do 1933. godine bio je sproveden pod zemlju.
Jedan izvor navodi da je kolektor sproveden ispod Dimitrija Tucovića i Cvijićeve, a zatim dalje prema Dunavu.
Zato danas možemo reći da je Bulbulderski potok hidrološki mrtav na površini, ali ne i potpuno izbrisan iz grada.
Najpreciznije tačke
| Redosled | Današnja tačka | Istorijski trag |
|---|---|---|
| 1 | Čingrijina / padine Zvezdare | izvorišna zona |
| 2 | Dimitrija Tucovića | glavna dolinska trasa |
| 3 | Ruzveltova | istorijski most preko potoka |
| 4 | Cvijićeva | nekadašnja trasa potoka |
| 5 | Cvijićeva × Zdravka Čelara | proširenje korita i bara |
| 6 | Profesorska kolonija | potok prolazio kroz tada neizgrađenu dolinu |
| 7 | donja Cvijićeva / Palilula | nastavak doline |
| 8 | pravac Mije Kovačevića | donji tok prema Dunavu |
| 9 | dunavska ravan | nekadašnji završetak toka |
| 10 | Dunav | mesto ulivanja, ali tačna istorijska tačka ostaje sporna |
