„Hadži-Loja“ je drama Branislava Nušića iz 1908. godine koja ima posebno mesto u istoriji srpskog pozorišta. Pored značaja koji je imala kao pozorišno delo, „Hadži-Loja“ je ostala zabeležena i kao prva dokumentovano snimljena pozorišna predstava u Srbiji.
Ovaj događaj predstavlja jedan od najranijih susreta pozorišta i kinematografije u Srbiji. Predstava je 1908. godine snimljena filmskom kamerom u Beogradu, a snimanje je obavio bioskop „Ben Akiba“. Filmski zapis nije sačuvan, niti postoje podaci da je ikada prikazan publici.
Drama „Hadži-Loja“
Branislav Nušić napisao je dramu „Hadži-Loja“ 1908. godine, u vreme političke krize izazvane austrougarskom aneksijom Bosne i Hercegovine.
Delo je posvećeno događajima u Bosni i Hercegovini i liku Hadži-Loje, istorijske ličnosti povezane sa otporom austrougarskoj okupaciji Sarajeva 1878. godine.
Prema podacima Muzeja pozorišne umetnosti Srbije, „Hadži-Loja“ je u Narodnom pozorištu u Beogradu premijerno izvedena 9. decembra 1908. godine. U teatrografskim podacima predstava je navedena kao fragment u jednom činu, a reditelj je bio Ljuba Stanojević.
Drama je nastala u izrazito političkom trenutku. Nakon proglašenja austrougarske aneksije Bosne i Hercegovine u oktobru 1908. godine, u Srbiji su održavane demonstracije i razvilo se snažno javno raspoloženje protiv Austro-Ugarske. Nušić je upravo u tom trenutku napisao „Hadži-Loju“.
Snimanje predstave
Poseban istorijski značaj „Hadži-Loje“ otkriven je zahvaljujući podatku sačuvanom u prvom izdanju Nušićeve drame.
U knjizi „Hadži-Loja“, objavljenoj u decembru 1908. godine, navedena je rečenica:
„Bioskop Ben Akiba snimio je celu predstavu.“
Ovaj podatak predstavlja dokumentovani trag da je čitava pozorišna predstava snimljena filmskom kamerom. U pozorišnoj predstavi Nušićeve jednočinke, glavnu ulogu igrao Milorad Petrović.
Time „Hadži-Loja“ dobija posebno mesto u istoriji ne samo srpskog pozorišta već i ranog razvoja filmske tehnike u Srbiji.
Bioskop „Ben Akiba“
Snimanje predstave povezano je sa bioskopom „Ben Akiba“, koji je početkom XX veka radio u Beogradu.
„Ben Akiba“ nije bio samo mesto na kojem su prikazivani filmovi. Prema istorijskim istraživanjima, ovaj bioskop je snimao i različite prizore iz života Beograda.
Među dokumentovanim snimcima navode se:
- „Smena dvorske straže“;
- „Korzo u Beogradu“;
- „Velika pijaca“;
- „Vežba vojske“.
Za ove snimke postoji i podatak o njihovom prikazivanju u beogradskom listu „Truba“ od 21. novembra 1908. godine.
Snimanje „Hadži-Loje“ zato nije bilo izolovan slučaj, već deo šireg nastojanja ranih beogradskih bioskopa da filmskom kamerom beleže događaje i prizore iz savremenog života.
Prva snimljena pozorišna predstava
Značaj „Hadži-Loje“ nalazi se upravo u tome što nije reč samo o filmskom zapisu nekog događaja ili javnog prizora.
Prema sačuvanom zapisu, snimljena je cela pozorišna predstava.
To predstavlja drugačiji oblik korišćenja filmske kamere. Umesto da kamera beleži vojnu vežbu, ulicu, pijacu ili neki drugi stvarni događaj, ona postaje sredstvo za beleženje scenskog izvođenja.
Na taj način nastaje svojevrsni most između dva medija:
pozorište – predstava – filmska kamera – filmski zapis.
U istorijskom smislu, to je izuzetno značajan trenutak jer pozorišna predstava, koja je po svojoj prirodi prolazni događaj, prvi put dobija mogućnost da bude sačuvana u obliku pokretnih slika.
Šta znamo o snimku?
Nažalost, sam filmski zapis „Hadži-Loje“ nije sačuvan. Ne postoji poznata filmska kopija na osnovu koje bi danas bilo moguće utvrditi kako je predstava snimljena, koliko je trajao materijal ili na koji način je kamera bila postavljena. Takođe, prema dostupnim istraživanjima, nema podataka da je film nastao snimanjem predstave ikada javno prikazan.
Nepostojanje sačuvane filmske kopije ne poništava činjenicu da je snimanje dokumentovano u istorijskom izvoru.
„Hadži-Loja“ i istorija srpskog filma
Snimanje „Hadži-Loje“ ima značaj i za istoriju srpske kinematografije.
Dugo se „Život i dela besmrtnog vožda Karađorđa“ iz 1911. godine smatralo prvim srpskim igranim filmom. Otkriće podatka o snimanju „Hadži-Loje“ 1908. godine promenilo je sliku o najranijoj filmskoj proizvodnji u Srbiji.
Međutim, „Hadži-Loja“ ne treba automatski izjednačavati sa klasičnim igranim filmom. Ono što je dokumentovano jeste snimanje pozorišne predstave, a ne proizvodnja filmskog dela posebno namenjenog filmskom platnu.
Upravo zbog toga „Hadži-Loja“ zauzima posebno mesto između istorije pozorišta i istorije filma.
Veza sa Miloradom Petrovićem
Glavnu ulogu u predstavi „Hadži-Loja“ tumačio je glumac Milorad Petrović, jedan od istaknutih članova Narodnog pozorišta u Beogradu. Petrović je igrao glavnu ulogu u predstavi koja je snimljena filmskom kamerom.
Zanimljivo je da će Petrović samo nekoliko godina kasnije igrati i Karađorđa u filmu „Život i dela besmrtnog vožda Karađorđa“ iz 1911. godine.
Na taj način isti glumac povezuje dva važna trenutka u ranoj istoriji srpskog izvođačkog i filmskog stvaralaštva: snimljenu pozorišnu predstavu „Hadži-Loja“ iz 1908. i jedan od najznačajnijih ranih srpskih igranih filmova iz 1911. godine.
„Hadži-Loja“ kao dokument vremena
Sama činjenica da je predstava snimljena neposredno nakon svog nastanka govori o interesovanju koje je tada postojalo za nove mogućnosti filmske tehnike.
Početkom XX veka film još nije imao status koji će steći nekoliko decenija kasnije. Filmska kamera bila je nova tehnologija koja je mogla da beleži događaje, ljude, ulice i predstave.
„Hadži-Loja“ pokazuje da su savremeni Beograđani veoma brzo počeli da razmišljaju o filmu i kao o sredstvu beleženja pozorišne umetnosti.
To je posebno značajno jer je pozorišna predstava po svojoj prirodi prolazna. Kada se zavesa spusti, konkretno izvođenje više ne postoji. Filmska kamera je prvi put omogućila da se jedno takvo izvođenje zabeleži u pokretnim slikama.
Istorijski značaj
„Hadži-Loja“ ima višestruki značaj:
- predstavlja delo Branislava Nušića nastalo 1908. godine;
- premijerno je izvedena u Narodnom pozorištu u Beogradu 9. decembra 1908. godine;
- dokumentovano je da je cela predstava snimljena filmskom kamerom;
- snimanje je obavio bioskop „Ben Akiba“;
- filmski zapis nije sačuvan;
- nema potvrde da je snimak javno prikazan;
- predstavlja najraniji poznati i dokumentovani primer snimanja cele pozorišne predstave u Srbiji.
Zbog svega toga „Hadži-Loja“ zauzima posebno mesto u istoriji srpskog pozorišta i ranog filma.
Ona predstavlja jedan od prvih poznatih trenutaka kada je prolazna pozorišna umetnost pokušala da bude sačuvana novim medijem – filmskom kamerom.
Hronologija
1908. – Branislav Nušić piše dramu „Hadži-Loja“.
9. decembar 1908. – „Hadži-Loja“ premijerno je izvedena u Narodnom pozorištu u Beogradu.
decembar 1908. – u prvom izdanju drame zabeleženo je da je „Bioskop Ben Akiba snimio celu predstavu“.
nakon snimanja – filmski zapis nije sačuvan, a nema podataka da je javno prikazan.
Nasleđe
Iako danas ne postoji poznata kopija snimka, „Hadži-Loja“ ostaje značajna zbog samog istorijskog događaja.
U istoriji srpskog pozorišta ona predstavlja prvi dokumentovani slučaj snimanja cele pozorišne predstave filmskom kamerom. U istoriji srpskog filma predstavlja važan dokaz da je filmsko snimanje u Srbiji počelo da se koristi za više od običnog beleženja ulica i događaja.
Zbog toga „Hadži-Loja“ treba posmatrati kao jedan od najranijih dokumenata o susretu srpskog pozorišta i kinematografije.
