Đorđe Genčić (Veliki Izvor kod Zaječara, 4. novembar 1861 – Beograd, 19. oktobar 1938) bio je srpski političar, diplomata, ministar unutrašnjih dela, gradonačelnik Niša, industrijalac i vlasnik rudnika. Pripadao je Liberalnoj stranci i bio jedna od značajnih političkih ličnosti Srbije krajem 19. i početkom 20. veka. Ostao je posebno upamćen po ulozi u organizovanju Majskog prevrata 1903. godine, tokom kojeg su ubijeni kralj Aleksandar Obrenović i kraljica Draga.
Njegov život obeležili su politički uspon za vreme dinastije Obrenović, sukob sa kraljem Aleksandrom zbog njegove ženidbe Dragom Mašin, zatvaranje, učešće u zaveri koja je dovela do promene dinastije, a potom i povlačenje iz aktivne politike i posvećivanje privrednim poslovima.
Poreklo i obrazovanje
Đorđe Genčić rođen je 4. novembra 1861. godine u Velikom Izvoru kod Zaječara, u imućnoj i uglednoj porodici Genčić. Njegov otac bio je Andreja Genčić, trgovac i narodni poslanik, istaknuti predstavnik lokalnog političkog i privrednog života.
Osnovno obrazovanje i prve godine školovanja završio je u rodnom kraju, odnosno u Zaječaru i Beogradu. Obrazovanje je nastavio u Beču, gde je pohađao trgovačku školu i sticao znanja iz ekonomskih oblasti. Potom je otišao u Rusiju, gde je pohađao vojnu školu.
U Rusiji je stekao vojno obrazovanje i napredovao do oficirskog čina. Pored srpskog, govorio je nemački, ruski i francuski jezik. Bio je široko obrazovan, a posebno se interesovao za ekonomiju, trgovinu, industriju i međunarodne odnose.
Boravak u Rusiji imao je značajan uticaj na njegovo kasnije političko opredeljenje i veze sa ruskim političkim i privrednim krugovima.
Početak političke karijere
Po povratku u Srbiju uključio se u politički život i pristupio Liberalnoj stranci, čiji je jedan od najistaknutijih prvaka bio Jovan Ristić.
Za narodnog poslanika izabran je 1889. godine. U Narodnoj skupštini Srbije učestvovao je u političkom životu zemlje u periodu čestih promena vlada, sukoba političkih stranaka i nadmetanja između pristalica dinastija Obrenović i Karađorđević.
Godine 1893. postavljen je za generalnog konzula Srbije u Solunu, gde je radio na unapređivanju diplomatskih i trgovinskih veza. Na tom položaju upoznao se sa privrednim i političkim prilikama u Osmanskom carstvu, kao i sa značajem Soluna za srpsku trgovinu i izvoz.
Po povratku u Srbiju nastavio je političku karijeru, a 1894. godine postao je gradonačelnik Niša. Na toj funkciji ostao je do 1899. godine, uz određene promene u tadašnjoj upravnoj organizaciji.
U Nišu je stekao reputaciju sposobnog i energičnog upravnika, a njegovo političko delovanje privuklo je pažnju kralja Milana Obrenovića i kralja Aleksandra Obrenovića.
Ministar unutrašnjih dela i Ivandanjski atentat
Genčić je 1898. godine postavljen za načelnika Niškog okruga, a tokom 1899. godine, posle Ivandanjskog atentata na bivšeg kralja Milana Obrenovića, imenovan je za ministra unutrašnjih dela u vladi Vladana Đorđevića.
Na ministarskoj funkciji nalazio se od 11. avgusta 1899. do 21. jula 1900. godine. Njegov zadatak bio je da sprovede istragu o atentatu na kralja Milana i organizuje obračun vlasti sa političkim protivnicima dinastije Obrenović, naročito radikalima.
U tom periodu Genčić je imao veliko poverenje kralja Milana. Bavio se i reorganizacijom policijske službe, uključujući proučavanje organizacije tajne policije u evropskim državama. O tome svedoči i sačuvani dokument Ministarstva inostranih dela iz septembra 1899. godine, upućen upravo njemu kao ministru unutrašnjih dela. Безбедносно-информативна агенција+1
Sukob sa kraljem Aleksandrom Obrenovićem
Jedan od najvažnijih preokreta u njegovom političkom životu dogodio se 1900. godine, kada je kralj Aleksandar Obrenović objavio nameru da se oženi Dragom Mašin.
Genčić se odlučno protivio ovom braku. Smatrao je da bi kraljeva ženidba udovicom i bivšom dvorskom damom mogla imati ozbiljne političke posledice po dinastiju i državu. Njegovo protivljenje nije ostalo samo na privatnom neslaganju, već je postalo deo šireg političkog sukoba na dvoru.
Zbog stava prema kraljevoj ženidbi izgubio je ministarski položaj i udaljio se iz Srbije. Po povratku u zemlju uhapšen je, a zajedno sa suprugom optužen za vređanje kraljevskog doma. Osuđen je na sedam godina zatvora, ali nije izdržao celu kaznu.
Njegov sukob sa Obrenovićima time je prerastao u otvoreno neprijateljstvo prema kralju Aleksandru. Српска енциклопедија+1
Organizovanje Majskog prevrata 1903. godine
U decembru 1901. godine, nakon izlaska iz zatvora, Genčića su kontaktirali oficiri koji su pripremali zaveru protiv kralja Aleksandra Obrenovića.
Prihvatio je učešće u zaveri i postao jedna od njenih najvažnijih civilnih ličnosti. Njegova uloga bila je posebno značajna u povezivanju vojnih i civilnih zaverenika, kao i u obezbeđivanju podrške među političarima.
Među oficirima koji su učestvovali u zaveri bio je i njegov sestrić Antonije Antić. Genčić je uspeo da pridobije i nekoliko istaknutih političara, među kojima su bili Aleksa Nenadović, Dragomir Rajović, Nikola Hadži-Toma i Jovan Avakumović.
Njegova politička i društvena poznanstva omogućila su povezivanje oficirske zavere sa civilnim političkim krugovima. U tom smislu imao je ulogu koordinatora saradnje između vojnih i građanskih zaverenika.
U noći između 28. i 29. maja 1903. godine po julijanskom, odnosno 10. i 11. juna po gregorijanskom kalendaru, izveden je Majski prevrat. Kralj Aleksandar Obrenović i kraljica Draga ubijeni su u kraljevskom dvoru u Beogradu, čime je okončana vladavina dinastije Obrenović.
Posle prevrata vlast je prešla u ruke nove političke garniture, a na srpski presto došao je Petar I Karađorđević.
Genčić nije bio neposredni izvršilac ubistva kraljevskog para, ali je kao politički organizator zavere imao značajnu ulogu u događajima koji su doveli do nasilne promene dinastije. Српска енциклопедија+1
Ministar narodne privrede i povlačenje iz politike
Nakon Majskog prevrata, Jovan Avakumović obrazovao je privremenu vladu, u kojoj je Genčić postao ministar narodne privrede. Na toj funkciji nije se dugo zadržao.
Posle razbijanja takozvane Niške kontrazavere i političkih sukoba koji su usledili, njegova politička karijera počela je da opada. Dolaskom Petra I Karađorđevića na presto i formiranjem nove vlade, politički uticaj zaverenika postepeno je smanjivan.
Radikali su se posebno protivili njegovom političkom uticaju, a u javnosti je zbog uloge u Majskom prevratu nosio teško breme odgovornosti za ubistvo kraljevskog para.
Do 1906. godine bio je narodni poslanik, nakon čega se uglavnom povukao iz aktivne politike i posvetio privrednim poslovima. Српска енциклопедија+1
Industrijska i rudarska delatnost
Nakon povlačenja iz politike, Genčić se intenzivnije posvetio industriji, rudarstvu i investicijama. Bio je vlasnik rudnika i učestvovao je u razvoju rudarske privrede u istočnoj Srbiji.
Među njegovim poznatijim privrednim poduhvatima bio je rudnik „Srpski Balkan“, koji se nalazio u okolini Zaječara. Ulagao je i u druge privredne aktivnosti, uključujući industrijska i građevinska preduzeća.
Rudarskim poslovima nije se uvek uspešno bavio, ali je ostao jedna od prepoznatljivih ličnosti privrednog života međuratne Srbije.
Bavio se i novinarstvom, povremeno pišući za strane listove. Lično je poznavao francuskog političara Žorža Klemansoa.
Tokom Balkanskih ratova i Prvog svetskog rata radio je u korist Srbije, koristeći svoje međunarodne kontakte i poznanstva za predstavljanje srpskih interesa u inostranstvu. Српска енциклопедија+1
Porodična kuća u Beogradu i Genčićeva vila u Zaječaru
Đorđe Genčić ostavio je trag i u arhitektonskom i urbanom nasleđu Srbije.
Njegova porodična kuća u Beogradu, u Krunskoj ulici 51, danas je sedište Muzeja Nikole Tesle. Reč je o reprezentativnoj gradskoj vili izgrađenoj početkom 20. veka, koja predstavlja jedan od prepoznatljivih primera beogradske građanske arhitekture tog perioda.
U Zaječaru je njegovo ime povezano sa takozvanom Genčićevom vilom, nekadašnjim imanjem koje je pripadalo porodici Genčić, a koje je kasnije dobilo različite namene, uključujući i zatvorsku.
Pred kraj života Genčić je raspolagao značajnom imovinom. Pošto nije imao dece, svoje imanje zaveštao je sestrićima, uz odredbu da nakon njihove smrti pripadne državi Jugoslaviji. Radio Magnum 103 MHz+2
Poslednje godine i smrt
Poslednji značajniji pokušaj povratka u politički život napravio je 1929. godine, u vreme Šestojanuarske diktature kralja Aleksandra Karađorđevića, ali nije uspeo da ponovo stekne politički uticaj.
Poslednje godine života proveo je uglavnom povučeno, baveći se svojim privrednim interesima i održavajući veze sa ljudima iz političkog i društvenog života.
Preminuo je 19. oktobra 1938. godine u Beogradu, gde je i sahranjen.
Njegova istorijska uloga ostala je predmet različitih tumačenja. U političkoj istoriji Srbije pamti se kao jedan od glavnih civilnih organizatora Majskog prevrata, ali i kao ministar unutrašnjih dela, diplomata i industrijalac koji je delovao u jednom od najburnijih perioda srpske istorije.
Osnovni biografski podaci
| Podatak | Informacija |
|---|---|
| Puno ime | Đorđe Genčić |
| Rođenje | 4. novembar 1861. |
| Mesto rođenja | Veliki Izvor kod Zaječara |
| Smrt | 19. oktobar 1938. |
| Mesto smrti | Beograd |
| Otac | Andreja Genčić |
| Politička pripadnost | Liberalna stranka |
| Diplomatska služba | Generalni konzul u Solunu |
| Gradonačelnik | Niš |
| Ministar unutrašnjih dela | 1899 -1900. |
| Ministar narodne privrede | 1903. |
| Privredna delatnost | Rudarstvo i industrija |
| Istorijska uloga | Civilni organizator Majskog prevrata |
