Marko T. Leko (Beograd, 5/17. septembar 1853 – Beograd, 4. novembar 1932) bio je srpski hemičar, doktor hemijskih nauka, univerzitetski profesor, rektor Velike škole, državni hemičar, upravnik Državne hemijske laboratorije i predsednik Srpskog crvenog krsta. Jedan je od osnivača Srpskog hemijskog društva i značajnih predstavnika razvoja hemijske nauke u Srbiji krajem 19. i početkom 20. veka.
Biografija
Poreklo i obrazovanje
Rođen je 17. septembra 1853. godine u Beogradu, u porodici Tome Leka (1814–1877), beogradskog trgovca, i Aспазије, rođene Pešika (1833–1889). Pripadao je poznatoj beogradskoj porodici Leko, cincarskog porekla.
Osnovno i srednje obrazovanje stekao je u Beogradu, nakon čega je školovanje nastavio u Švajcarskoj. Završio je Politehničku školu u Cirihu, gde se opredelio za hemiju. Doktorat iz hemijskih nauka stekao je 1875. godine kod profesora Viktora Majera, odbranivši disertaciju koja se bavila valencijom azota.
Nakon doktoriranja kraće vreme radio je u laboratoriji nemačkog hemičara Augusta Vilhelma fon Hofmana, a potom se stručno usavršavao i radio u fabrikama boja u Nemačkoj i Švajcarskoj.
Naučna i profesorska karijera
Po povratku u Srbiju posvetio se naučnom i pedagoškom radu. Od 1880. do 1884. godine predavao je hemiju u beogradskim gimnazijama, a od 1881. do 1894. godine bio je profesor hemije na Vojnoj akademiji.
Na Velikoj školi u Beogradu predavao je u dva perioda, od 1894. do 1896. i od 1899. do 1905. godine. Kao redovni profesor izabran je za rektora Velike škole, a tu dužnost obavljao je tokom školskih 1902/1903. i 1903/1904. godine.
Prilikom osnivanja Beogradskog univerziteta 1905. godine izabran je za vanrednog profesora. Nezadovoljan dodeljenim zvanjem, uprkos prethodnom profesorskom i naučnom radu, podneo je zahtev za penzionisanje, koji je prihvaćen 26. maja 1905. godine.
Tokom naučne karijere objavio je 52 rada, pretežno iz oblasti organske i analitičke hemije. Posebno se bavio proučavanjem hemijskih jedinjenja azota, mineralnih i pijaćih voda, ruda i prirodnih bogatstava Srbije.
Njegov doktorski rad i istraživanja koja su iz njega proistekla doprineli su razjašnjenju tada aktuelnog pitanja strukture amonijum-hlorida i srodnih jedinjenja. Pojedini njegovi analitički postupci prihvaćeni su kao zvanične metode u Nemačkoj, a njegovi rezultati korišćeni su i u nemačkoj stručnoj literaturi.
Učestvovao je na međunarodnim kongresima za primenjenu hemiju u Rimu 1905. i Londonu 1909. godine.
Državni hemičar i upravnik Državne hemijske laboratorije
Od 1884. do 1920. godine obavljao je dužnost državnog hemičara. Od 1904. do 1920. bio je upravnik Državne hemijske laboratorije u Beogradu.
U okviru državne službe bavio se hemijskim ispitivanjima koja su imala značaj za zdravstvo, privredu, prehrambenu industriju i kontrolu kvaliteta proizvoda. Posebnu pažnju posvećivao je analizi vode, mineralnih izvora i lekovitih voda, kao i proučavanju hemijskog sastava različitih prirodnih bogatstava.
Ispitivao je domaće banje i izvore mineralne vode. Po njemu je nazvan izvor na Palanačkom Kiseljaku – Marko Leko. Godine 1899. zalagao se za razvoj i promociju Obrenovačke banje, ukazujući na njen potencijal za banjsko lečenje.
Doprinos razvoju beogradskog vodovoda
Jedna od njegovih značajnih aktivnosti bila je povezana sa rešavanjem problema snabdevanja Beograda pijaćom vodom.
Krajem 19. veka, usled rasta stanovništva i širenja grada, pitanje obezbeđivanja dovoljne količine zdravstveno ispravne vode postalo je jedan od važnih komunalnih problema prestonice.
Marko T. Leko zalagao se za korišćenje izvorišta u Makišu, smatrajući da je takvo rešenje povoljnije sa zdravstvenog stanovišta od predloga koji su se oslanjali na druga podzemna izvorišta. Upozoravao je na mogućnost zagađenja i epidemiološke rizike, kao i na ekonomske nedostatke alternativnih rešenja.
U stručnoj raspravi o budućem vodosnabdevanju Beograda njegovi argumenti imali su značajnu ulogu. Međunarodna komisija prihvatila je predlog koji je podržavao, čime je otvoren put razvoju sistema vodosnabdevanja zasnovanog na izvorištima u Makišu.
Zbog toga se Marko T. Leko ubraja među ličnosti koje su dale značajan stručni doprinos razvoju modernog beogradskog vodovoda.
Osnivanje Srpskog hemijskog društva
Marko T. Leko bio je jedan od pokretača osnivanja Srpskog hemijskog društva 1897. godine. Od osnivanja do 1907. godine obavljao je dužnost njegovog predsednika.
Osnivanje društva predstavljalo je važan korak u organizovanju srpske hemijske struke, povezivanju naučnika i unapređivanju naučnog rada. Leko je učestvovao u stvaranju uslova za sistematsko proučavanje hemije i njenu primenu u privredi, industriji, zdravstvu i obrazovanju.
Članstvo u naučnim ustanovama
Za člana Srpskog učenog društva izabran je 30. januara 1884. godine, u okviru Odbora za nauke jestastveničke i matematičke.
Za počasnog člana Srpske kraljevske akademije izabran je 10. februara 1892. godine. Njegov izbor predstavljao je priznanje za dotadašnji naučni rad i doprinos razvoju hemije u Srbiji.
Humanitarni i društveni rad
Pored naučne karijere, Leko je bio aktivan u brojnim društvenim i humanitarnim organizacijama.
Posebno značajnu ulogu imao je u Srpskom crvenom krstu. U Glavnom odboru obavljao je dužnost blagajnika od 1915. do 1920. godine, zatim potpredsednika od 1921, a za predsednika organizacije izabran je 1924. godine.
Bio je i predsednik Srpskog poljoprivrednog društva, kao i član Privrednog saveta. Učestvovao je u radu različitih ustanova i organizacija koje su se bavile razvojem nauke, privrede i humanitarnog delovanja.
Za svoj naučni, stručni i društveni rad odlikovan je brojnim domaćim i stranim priznanjima, među kojima su Takovski krst, Orden belog orla, Orden Svetog Save, francuska Legija časti, ruski Orden Svetog Stanislava i odlikovanja Crvenog krsta Srbije, Rusije, Bugarske i Grčke.
Porodica
Marko T. Leko bio je oženjen Danicom, rođenom Antula. U braku su imali jedanaestoro dece, kojima su roditelji posvetili veliku pažnju u obrazovanju.
Njegov sin Aleksandar M. Leko takođe je postao poznati hemičar. Porodica Leko dala je više istaknutih ličnosti iz naučnog, kulturnog, privrednog i javnog života Srbije.
Njegov brat bio je Dimitrije T. Leko (1863–1914), poznati srpski arhitekta, koji je svojim projektima ostavio značajan trag u arhitekturi Beograda.
Smrt i nasleđe
Marko T. Leko preminuo je 4. novembra 1932. godine u Beogradu. Sahranjen je na Novom groblju. Njegovoj sahrani u Sabornој crkvi prisustvovali su kralj Aleksandar I Karađorđević, predstavnici vlade, Srpskog crvenog krsta, Univerziteta i drugih državnih i društvenih ustanova.
U Beogradu je po njemu nazvana Ulica Marka Leka, koja se nalazi u neposrednoj blizini Narodnog muzeja. Prethodno je nosila naziv Ulica Zlatnog anđela, prema trgovini i gostionici koju je držala porodica Leko.
Njegov naučni i društveni rad ostao je zabeležen u istoriji srpske hemije, visokog obrazovanja i humanitarnog delovanja. Posebno mesto zauzima u razvoju analitičke hemije i institucionalnom organizovanju hemijske struke u Srbiji.
Osnovni biografski podaci
| Podatak | Informacija |
|---|---|
| Puno ime | Marko T. Leko |
| Rođenje | 17. septembar 1853. |
| Mesto rođenja | Beograd |
| Smrt | 4. novembar 1932. |
| Mesto smrti | Beograd |
| Obrazovanje | Politehnička škola u Cirihu |
| Naučna oblast | Hemija |
| Zvanje | Doktor hemijskih nauka |
| Akademska funkcija | Rektor Velike škole |
| Državna služba | Državni hemičar (1884–1920) |
| Naučne ustanove | Srpsko učeno društvo, Srpska kraljevska akademija |
| Društveni rad | Predsednik Srpskog crvenog krsta |
| Supruga | Danica Antula |
| Broj dece | Jedanaest |
