Patrijarh Pavle (svetovno ime Gojko Stojčević; Kućanci, 11. septembar 1914 – Beograd, 15. novembar 2009) bio je 44. patrijarh Srpske pravoslavne crkve, arhiepiskop pećki i mitropolit beogradsko-karlovački. Na čelu Srpske pravoslavne crkve nalazio se od 1. decembra 1990. do smrti 15. novembra 2009. godine. Pre izbora za patrijarha, više od tri decenije, od 1957. do 1990. godine, bio je episkop raško-prizrenski.
Njegov život obuhvatio je gotovo čitav XX vek, od poslednjih meseci Austrougarske monarhije i Prvog svetskog rata, preko stvaranja jugoslovenske države, Drugog svetskog rata i socijalističke Jugoslavije, do raspada SFRJ, ratova devedesetih godina i političkih promena u Srbiji početkom XXI veka.
U javnosti je ostao upamćen po skromnom načinu života, ličnoj disciplini, posvećenosti bogosluženju i nastojanju da moralne i verske principe primenjuje i u svakodnevnom životu. Njegovo patrijarhovanje odvijalo se u jednom od najtežih perioda novije istorije Srbije i Srpske pravoslavne crkve, kada su ratovi, izbeglištvo, međunarodne sankcije, političke podele i pitanje Kosova i Metohije snažno uticali na društvo.
Pored arhijerejske službe, bavio se pravoslavnom teologijom, liturgikom, crkvenim pojanjем i pitanjima hrišćanske etike. Njegovi tekstovi, besede i odgovori na verska pitanja objavljivani su tokom više decenija, a deo njegovog stvaralaštva sabran je u viš томnim izdanjima.
Patrijarh Pavle preminuo je u 95. godini na Vojnomedicinskoj akademiji u Beogradu. Sahranjen je 19. novembra 2009. godine u porti manastira Rakovica, prema sopstvenoj želji.
Osnovni biografski podaci
| Podatak | |
|---|---|
| Svetovno ime | Gojko Stojčević |
| Monaško ime | Pavle |
| Rođen | 11. septembra 1914. |
| Mesto rođenja | Kućanci, Slavonija, Austrougarska (danas Hrvatska) |
| Otac | Stevan Stojčević |
| Obrazovanje | Bogoslovija u Sarajevu, Bogoslovski fakultet u Beogradu, postdiplomske studije u Atini |
| Monašenje | 1948, manastir Blagoveštenje |
| Episkop raško-prizrenski | 1957–1990. |
| Patrijarh srpski | 1990–2009. |
| Prethodnik | Patrijarh German |
| Naslednik | Patrijarh Irinej |
| Preminuo | 15. novembra 2009, Beograd |
| Sahranjen | 19. novembra 2009, manastir Rakovica |
1. Poreklo, porodica i detinjstvo (1914 – 1925)
Gojko Stojčević rođen je 11. septembra 1914. godine u selu Kućanci, u tadašnjem srezu Donji Miholjac, u Slavoniji. U vreme njegovog rođenja ova oblast pripadala je Austrougarskoj monarhiji, koja je već bila ušla u Prvi svetski rat.
Poticao je iz srpske pravoslavne zemljoradničke porodice.
Njegovo detinjstvo bilo je obeleženo ranim gubitkom roditelja. Otac Stevan otišao je na rad u Sjedinjene Američke Države, gde je oboleo od tuberkuloze. Vratio se u zavičaj teško bolestan i preminuo kada je Gojko imao približno tri godine.
Nedugo zatim umrla mu je i majka.
Brigu o dečaku preuzela je tetka, koju je kasnije u svojim sećanjima pominjao sa posebnom zahvalnošću.
Gojko je bio slabog zdravlja i fizički nije mogao da obavlja teže poljoprivredne poslove. Zbog toga je porodica odlučila da mu omogući školovanje.
Osnovnu školu završio je u rodnom kraju.
Iako će kasnije postati jedan od najpoznatijih srpskih crkvenih velikodostojnika, u detinjstvu nije pokazivao naročito interesovanje za sve oblasti verske nastave. Prema sopstvenim sećanjima, više su ga privlačili matematika i fizika, predmeti u kojima je mogao da se oslanja na razmišljanje i zaključivanje.
Takva interesovanja zadržao je i kasnije, kada se bavio praktičnim poslovima, popravkama i izradom različitih predmeta.
2. Školovanje u Tuzli, Sarajevu i Beogradu (1925 – 1941)
Godine 1925. Gojko Stojčević započeo je školovanje u nižoj gimnaziji u Tuzli, koju je pohađao do 1929. godine.
U tom periodu živeo je skromno, a njegovo obrazovanje predstavljalo je značajan napor za porodicu koja nije raspolagala velikim materijalnim sredstvima.
Nakon gimnazije opredelio se za bogoslovsko obrazovanje.
Od 1930. do 1936. godine pohađao je šestorazrednu Bogosloviju u Sarajevu, jednu od važnih obrazovnih ustanova Srpske pravoslavne crkve u tadašnjoj Kraljevini Jugoslaviji.
Školovanje je obuhvatalo proučavanje Svetog pisma, dogmatike, crkvene istorije, liturgike, crkvenoslovenskog jezika i drugih teoloških disciplina.
Po završetku Bogoslovije otišao je u Beograd i upisao Pravoslavni bogoslovski fakultet.
U Beogradu je proveo godine koje su prethodile Drugom svetskom ratu. Pored teologije, izvesno vreme studirao je i medicinu, što pokazuje širinu njegovih obrazovnih interesovanja.
Studije su se odvijale u politički nestabilnom vremenu, obeleženom rastućim međunarodnim napetostima i približavanjem Drugog svetskog rata.
Diplomirao je na Bogoslovskom fakultetu tokom ratnih godina, 1942. godine.
3. Drugi svetski rat – izbeglištvo, rad i bolest (1941-1945)
Nemačka i njeni saveznici napali su Kraljevinu Jugoslaviju 6. aprila 1941. godine.
Nakon okupacije i raspada jugoslovenske države, Slavonija je uključena u Nezavisnu Državu Hrvatsku, u kojoj je srpsko stanovništvo bilo izloženo sistematskom progonu i nasilju ustaških vlasti.
Gojko Stojčević napustio je zavičaj i našao se u Beogradu, gde je u ratnim uslovima pokušavao da obezbedi sredstva za život.
Radio je različite fizičke poslove, uključujući građevinske radove.
U proleće 1942. godine, uz pomoć školskog druga jeromonaha Jeliseja, otišao je u manastir Svete Trojice u Ovčarsko-kablarskoj klisuri.
Boravak u manastirskoj sredini predstavljao je važnu prekretnicu u njegovom životu.
Tokom 1944. godine radio je kao veroučitelj i vaspitač u domu za decu izbeglu iz Bosne, u Banji Koviljači.
Tu se razboleo od tuberkuloze, tada veoma ozbiljne bolesti koja je često imala smrtonosan ishod.
Zbog bolesti povukao se iz rada sa decom i boravio u manastiru Vujan, gde je proveo deo ratnih i prvih posleratnih godina.
Prema biografskim svedočenjima, lekari su mu davali male izglede za oporavak. Ipak, njegovo zdravstveno stanje se postepeno poboljšalo.
Oporavak je kasnije smatrao jednim od presudnih događaja u sopstvenom životu.
U manastiru Vujan učvrstila se njegova odluka da prihvati monaški način života.
4. Monašenje i život u manastirima (1948 – 1955)
Godine 1948. Gojko Stojčević zamonašen je u manastiru Blagoveštenje u Ovčarsko-kablarskoj klisuri.
Tom prilikom dobio je monaško ime Pavle, po svetom apostolu Pavlu.
Monašenje je predstavljalo formalni početak njegovog monaškog života, zasnovanog na poslušnosti, molitvi, postu i odricanju od lične imovine.
Nakon monašenja boravio je u manastiru Rača, kod Bajine Bašte, gde je od 1949. do 1955. godine bio član manastirskog bratstva.
U tom periodu posvetio se bogosluženju, proučavanju crkvenih knjiga i praktičnim poslovima.
Bio je poznat po tome što je sam popravljao odeću, obuću i različite predmete, a takve navike zadržao je i kada je postao episkop i patrijarh.
Školske 1950/1951. godine radio je kao nastavnik u Prizrenskoj bogosloviji Svetih Kirila i Metodija.
U čin jeromonaha proizveden je 1954. godine, a iste godine dobio je i čin protosinđela.
Godine 1957. postao je arhimandrit.
5. Postdiplomske studije u Atini (1955 – 1957)
Od 1955. do 1957. godine Pavle je boravio u Grčkoj, na postdiplomskim teološkim studijama u Atini.
Tokom boravka u Grčkoj posebno se bavio pitanjima Novog zaveta, liturgike i bogoslužbene tradicije Pravoslavne crkve.
Studije su mu omogućile neposredan susret sa grčkom pravoslavnom teološkom tradicijom i produbljivanje znanja o istoriji i praksi bogosluženja.
Njegovo interesovanje za liturgiku nije bilo samo akademsko. Tokom kasnijeg života posvetio je veliki broj tekstova objašnjavanju bogoslužbenih pravila i njihovog značenja.
U vreme njegovog boravka u Atini Srpska pravoslavna crkva prolazila je kroz složen period odnosa sa socijalističkim vlastima Jugoslavije.
Upravo tada Pavle je izabran za episkopa raško-prizrenskog, čime je započelo novo poglavlje njegove crkvene službe.
6. Episkop raško-prizrenski (1957 – 1990)
Sveti arhijerejski sabor Srpske pravoslavne crkve izabrao je arhimandrita Pavla za episkopa raško-prizrenskog 29. maja 1957. godine.
Za episkopa je hirotonisan 21. septembra 1957. godine u Sabornoj crkvi u Beogradu.
Hirotoniju je izvršio patrijarh Vikentije, uz sasluženje drugih arhijereja.
Ustoličen je 13. oktobra 1957. godine u Sabornoj crkvi Svetog Đorđa u Prizrenu.
Na čelu Raško-prizrenske eparhije proveo je više od 33 godine.
Obnova crkava i manastira
Tokom episkopske službe posvetio se obnovi crkava i manastira, izgradnji novih hramova i organizovanju eparhijskog života.
Posebnu pažnju posvećivao je Prizrenskoj bogosloviji, gde je povremeno držao predavanja iz crkvenog pojanja i crkvenoslovenskog jezika.
Obilazio je parohije i manastire, često putujući u skromnim uslovima.
Kosovo i Metohija tokom njegovog episkopstva
Njegova služba odvijala se u vreme velikih političkih i demografskih promena na Kosovu i Metohiji.
Posle Drugog svetskog rata, a naročito tokom šezdesetih, sedamdesetih i osamdesetih godina XX veka, odnosi između srpskog i albanskog stanovništva postajali su sve složeniji.
Episkop Pavle redovno je obaveštavao crkvene organe o stanju u svojoj eparhiji, uključujući probleme pravoslavnih vernika, oštećenja crkvene imovine, incidente i pritiske na stanovništvo.
Njegovi godišnji izveštaji predstavljaju važan istorijski izvor za proučavanje položaja Srpske pravoslavne crkve na Kosovu i Metohiji.
Deo tih izveštaja kasnije je objavljen u zborniku Raspeto Kosovo.
Pri njihovom istorijskom korišćenju važno je razlikovati neposredna Pavlova zapažanja, svedočenja koja su mu prenošena i širi društveno-politički kontekst.
U tom periodu Pavle je izgradio ugled arhijereja koji je detaljno poznavao prilike u svojoj eparhiji i nastojao da probleme rešava kroz crkvene institucije i obraćanja državnim organima.
7. Izbor za 44. patrijarha srpskog – 1. decembar 1990.
Krajem osamdesetih godina XX veka Srpska pravoslavna crkva suočila se sa pitanjem izbora novog poglavara.
Dotadašnji patrijarh German, koji je na čelu Crkve bio od 1958. godine, zbog teške bolesti više nije mogao da obavlja patrijaraške dužnosti.
Sveti arhijerejski sabor sazvan je radi izbora njegovog naslednika.
Dana 1. decembra 1990. godine za novog patrijarha izabran je episkop raško-prizrenski Pavle.
Izbor je sproveden prema crkvenom postupku u kojem se, nakon određivanja trojice kandidata, konačni izbor vrši izvlačenjem jednog od njihovih imena.
Pavlov izbor došao je u trenutku kada se Jugoslavija nalazila pred dubokom političkom krizom.
Višestranački sistem ponovo se uspostavljao, nacionalni sukobi postajali su sve izraženiji, a odnosi između jugoslovenskih republika ozbiljno su se pogoršavali.
Novi patrijarh preuzeo je rukovođenje Crkvom u okolnostima u kojima je ona morala da odgovori na pitanja rata, položaja pravoslavnih vernika izvan Srbije, izbeglištva i odnosa sa državnim vlastima.
Njegovo ustoličenje u drevni tron srpskih patrijaraha u Pećkoj patrijaršiji obavljeno je 1994. godine.
8. Patrijarh Pavle i ratovi devedesetih godina
Period od 1991. do 1995. godine obeležili su ratovi u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, raspad jugoslovenske federacije, masovna stradanja civilnog stanovništva, proterivanja i izbegličke krize.
Patrijarh Pavle bio je poglavar Srpske pravoslavne crkve tokom celog ovog perioda.
Njegova uloga nije bila samo verska, već i javna, jer je SPC imala značajan društveni uticaj među Srbima u Srbiji, Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini.
Apeli za mir i prestanak nasilja
Patrijarh Pavle u više navrata pozivao je na prestanak neprijateljstava, zaštitu civila i mirno rešavanje sukoba.
U svojim obraćanjima naglašavao je da pripadnost jednom narodu ili veri ne opravdava nasilje nad pripadnicima drugih naroda i veroispovesti.
Međutim, istorijsko razmatranje njegove uloge zahteva i sagledavanje političkog delovanja crkvenog vrha tokom ratova.
Srpska pravoslavna crkva javno je zastupala interese srpskog stanovništva u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, održavala kontakte sa političkim rukovodstvima i reagovala na ratna dešavanja.
Odnos između patrijarha, episkopata i srpskih političkih rukovodstava nije bio nepromenljiv. U pojedinim pitanjima postojala je saglasnost, dok su u drugim dolazile do izražaja razlike, naročito kada je reč o mirovnim planovima i načinu završetka ratova.
Zbog toga se Pavlova istorijska uloga ne može svesti ni isključivo na mirovne poruke ni na političke kontakte Crkve sa vlastima. Potrebno je razlikovati njegove lične izjave, zvanične odluke Svetog arhijerejskog sabora i postupke pojedinih episkopa.
Odnos prema Slobodanu Miloševiću
Tokom devedesetih godina patrijarh Pavle održavao je institucionalne kontakte sa predsednikom Srbije Slobodanom Miloševićem.
Istovremeno, odnosi između Srpske pravoslavne crkve i Miloševićevih vlasti prolazili su kroz različite faze.
Crkveni vrh je u pojedinim periodima kritikovao državnu politiku, a posebno su značajna bila reagovanja na političku krizu posle lokalnih izbora 1996. godine.
Patrijarh Pavle nije bio stranački političar i nije se kandidovao za javnu funkciju. Ipak, njegove javne poruke i nastupi imali su političke posledice u društvu u kojem je Crkva predstavljala jednu od uticajnih institucija.
9. Građanski protesti 1996 – 1997. i patrijarh Pavle
Jedan od najpoznatijih događaja njegovog patrijarhovanja odigrao se tokom građanskih i studentskih protesta u Beogradu 1996. i 1997. godine.
Protesti su počeli nakon što su vlasti osporile rezultate lokalnih izbora održanih 17. novembra 1996. godine, na kojima je opoziciona koalicija Zajedno ostvarila pobede u više gradova.
Demonstracije su trajale mesecima.
Dana 27. januara 1997. godine, na Savindan, patrijarh Pavle predvodio je litiju u Beogradu, u kojoj su učestvovali brojni građani i studenti.
Litija je prošla kroz centar grada, a policijske snage koje su prethodno blokirale pojedine pravce omogućile su prolazak okupljenih.
Ovaj događaj postao je jedan od prepoznatljivih trenutaka protesta.
Pavlovo prisustvo imalo je snažan simbolički značaj, jer je pokazalo da se crkveni poglavar neposredno uključio u javni prostor tokom ozbiljne društvene i političke krize.
Iako litija nije predstavljala formalno stranačko okupljanje, njen kontekst bio je nerazdvojiv od protesta zbog izbornih rezultata.
10. Kosovo i Metohija, sukob 1998 – 1999. i NATO bombardovanje
Kosovo i Metohija zauzimali su posebno mesto u životu patrijarha Pavla, pre svega zbog njegove dugogodišnje službe episkopa raško-prizrenskog.
Kada su 1998. godine oružani sukobi na Kosovu intenzivirani, Pavle je već osam godina bio na čelu Srpske pravoslavne crkve.
Sukobi između jugoslovenskih i srpskih snaga bezbednosti i Oslobodilačke vojske Kosova, uz stradanje i raseljavanje civila, prerasli su u međunarodnu krizu.
Dana 24. marta 1999. godine NATO je započeo vazdušnu kampanju protiv Savezne Republike Jugoslavije.
Bombardovanje je trajalo 78 dana, do 10. juna 1999. godine.
Patrijarh Pavle i Srpska pravoslavna crkva osudili su bombardovanje i pozivali na prestanak stradanja.
Nakon povlačenja jugoslovenskih snaga sa Kosova i uspostavljanja međunarodnog bezbednosnog prisustva, došlo je do novog talasa nasilja, raseljavanja Srba i drugih nealbanskih zajednica, kao i napada na pojedine pravoslavne crkve i manastire.
Pavle je nastavio da se obraća međunarodnim institucijama i javnosti povodom položaja srpskog stanovništva i zaštite crkvene baštine.
Njegovo poznavanje kosovskih prilika iz vremena episkopske službe davalo je poseban značaj tim obraćanjima.
11. Patrijarh Pavle posle političkih promena 2000. godine
Petooktobarske promene 2000. godine označile su kraj vladavine Slobodana Miloševića u Saveznoj Republici Jugoslaviji.
U narednim godinama menjali su se odnosi između države i Srpske pravoslavne crkve.
Verska nastava vraćena je u državne osnovne i srednje škole 2001. godine, kao fakultativni predmet koji su učenici mogli da izaberu.
Istovremeno, nastavljen je proces obnove crkvene imovine, izgradnje hramova i jačanja prisustva verskih zajednica u javnom životu.
Patrijarh Pavle podržavao je razvoj verskog obrazovanja i obnovu crkvenog života, ali je zadržao prepoznatljiv lični način života, bez raskoši koja bi se mogla povezivati sa visokim položajem.
U ovom periodu nastavljeni su i radovi na Hramu Svetog Save na Vračaru, jednom od najvažnijih projekata Srpske pravoslavne crkve.
12. Teološko i književno stvaralaštvo
Patrijarh Pavle nije bio samo crkveni starešina već i teološki pisac.
Njegova dela uglavnom su nastajala iz praktičnih pitanja sa kojima su se susretali sveštenici, monasi i vernici.
Posebno je značajno njegovo viš томno delo Da nam budu jasnija neka pitanja naše vere, u kojem razmatra pitanja pravoslavnog bogosluženja, crkvenih pravila, običaja, posta, molitve i hrišćanskog života.
Pisao je i o crkvenom pojanju, liturgijskim propisima i značenju pojedinih bogoslužbenih postupaka.
Njegov pristup odlikovalo je oslanjanje na Sveto pismo, spise crkvenih otaca, kanonske izvore i liturgijsku tradiciju.
Za razliku od popularnih religijskih tekstova koji često daju kratke odgovore, Pavle je nastojao da pitanja razmotri kroz istoriju nastanka određenog pravila i njegovu primenu u crkvenoj praksi.
Značajnija dela i zbirke
- Da nam budu jasnija neka pitanja naše vere – zbirka teoloških i liturgijskih odgovora.
- Molitve i molbe – tekstovi molitvenog i duhovnog karaktera.
- Raspeto Kosovo – zbornik izveštaja iz vremena njegove službe u Raško-prizrenskoj eparhiji.
- Besede – zbirke njegovih propovedi i javnih obraćanja.
- Sabrana dela patrijarha Pavla – izdanje njegovog šireg teološkog stvaralaštva.
Pojedina dela objavljivana su u različitim izdanjima i pod nešto izmenjenim naslovima, zbog čega je pri bibliografskom navođenju potrebno razlikovati prvobitne tekstove od kasnijih zbirki.
13. Lični život, skromnost i svakodnevne navike
Jedna od najpoznatijih osobina patrijarha Pavla bila je njegova lična skromnost.
I nakon izbora za patrijarha nastavio je da živi prema pravilima koja je prihvatio kao monah.
U Beogradu je često viđan kako pešači ili koristi javni gradski prevoz.
Nije pridavao poseban značaj skupocenoj odeći, ličnoj imovini ili spoljašnjim obeležjima položaja.
Poznato je da je umeo sam da popravlja obuću i odeću, kao i različite predmete u svakodnevnoj upotrebi.
Njegove navike postale su predmet brojnih novinskih priča i usmenih svedočenja.
Međutim, važno je razlikovati dokumentovane događaje od anegdota koje su se vremenom širile i menjale.
Mnoge izreke koje se danas pripisuju patrijarhu Pavlu nemaju pouzdano utvrđen izvor, a pojedine su postojale u hrišćanskoj ili narodnoj tradiciji mnogo pre njegovog života.
Njegov stvarni doprinos ne ogleda se samo u popularnim citatima već i u dugogodišnjem radu, spisima, besedama i ličnom primeru.
14. Poslednje godine života i bolest (2007 – 2009)
Tokom poslednjih godina života zdravstveno stanje patrijarha Pavla postepeno se pogoršavalo.
U novembru 2007. godine primljen je na Vojnomedicinsku akademiju u Beogradu, gde je ostao na dugotrajnom lečenju.
Zbog bolesti nije mogao redovno da obavlja patrijaraške dužnosti.
Upravljanje tekućim poslovima Srpske pravoslavne crkve u većoj meri preuzeli su Sveti arhijerejski sinod i drugi crkveni organi.
Tokom 2008. godine otvoreno je i pitanje njegovog povlačenja sa patrijaraškog položaja.
Patrijarh Pavle izrazio je spremnost da bude razrešen dužnosti zbog zdravstvenog stanja, ali je Sveti arhijerejski sabor odlučio da ostane na položaju.
Njegova bolest i odsustvo iz javnog života predstavljali su završnu fazu dugog patrijarhovanja.
15. Smrt patrijarha Pavla – 15. novembar 2009.
Patrijarh Pavle preminuo je u nedelju, 15. novembra 2009. godine, na Vojnomedicinskoj akademiji u Beogradu.
Imao je 95 godina.
Vest o njegovoj smrti izazvala je veliko interesovanje javnosti, a naredni dani bili su obeleženi komemorativnim skupovima i bogosluženjima.
Njegovo telo bilo je izloženo radi odavanja pošte, a veliki broj građana dolazio je da se oprosti od preminulog patrijarha.
U Srbiji je proglašena trodnevna žalost, od 16. do 18. novembra 2009. godine.
16. Sahrana u manastiru Rakovica – 19. novembar 2009.
Sahrana patrijarha Pavla održana je 19. novembra 2009. godine.
Oproštajna liturgija služena je u Sabornoj crkvi u Beogradu, a opelo ispred Hrama Svetog Save na Vračaru.
U pogrebnoj povorci učestvovali su brojni građani, sveštenstvo, monaštvo, predstavnici drugih pravoslavnih crkava i državni zvaničnici.
Prema tadašnjim medijskim procenama, u ispraćaju je učestvovalo više stotina hiljada ljudi, mada se navedeni brojevi razlikuju među izvorima.
Patrijarh Pavle sahranjen je u manastiru Rakovica, prema želji izraženoj u testamentu.
Njegov grob postao je mesto koje posećuju vernici i građani koji žele da mu odaju poštu.
Izbor manastira Rakovica za mesto sahrane bio je u skladu sa njegovom željom da bude sahranjen u manastirskoj sredini, a ne u reprezentativnoj grobnici.
17. Patrijarh Pavle i Beograd
Beograd je imao posebno mesto u životu patrijarha Pavla.
U glavnom gradu završio je Bogoslovski fakultet, 1957. godine hirotonisan je za episkopa, a od 1990. do 2009. obavljao je dužnost patrijarha srpskog i mitropolita beogradsko-karlovačkog.
18. Nasleđe i istorijska ocena
Patrijarh Pavle zauzima značajno mesto u novijoj istoriji Srpske pravoslavne crkve.
Njegov život povezuje nekoliko istorijskih razdoblja: međuratnu Kraljevinu Jugoslaviju, Drugi svetski rat, socijalistički period, raspad Jugoslavije i nastanak savremene srpske države.
Kao episkop raško-prizrenski, ostavio je obimnu dokumentaciju o životu Crkve na Kosovu i Metohiji.
Kao patrijarh, predvodio je Srpsku pravoslavnu crkvu u vreme ratova, izbegličkih kriza, međunarodne izolacije i velikih političkih promena.
Njegova teološka dela ostala su značajna za proučavanje pravoslavne liturgike, crkvenog prava i verskog života.
Istovremeno, istorijska analiza njegovog patrijarhovanja zahteva razmatranje odnosa Srpske pravoslavne crkve prema nacionalnim pitanjima, ratovima devedesetih godina, državnim vlastima i političkim promenama.
U kolektivnom sećanju velikog broja vernika posebno mesto zauzimaju njegova skromnost, lična disciplina i način ophođenja prema ljudima.
Za razumevanje njegove istorijske uloge potrebno je sagledati i duhovni i društveni aspekt njegovog delovanja, uz razlikovanje dokumentovanih činjenica od kasnijih predanja i popularnih anegdota.
19. Hronologija života patrijarha Pavla
| Godina | Događaj |
|---|---|
| 1914. | Rođen 11. septembra u Kućancima |
| 1925 – 1929. | Školovanje u Tuzli |
| 1930 – 1936. | Bogoslovija u Sarajevu |
| 1936. | Nastavlja školovanje u Beogradu |
| 1941. | Drugi svetski rat i izbeglištvo |
| 1942. | Diplomira na Bogoslovskom fakultetu |
| 1944. | Radi sa izbegličkom decom u Banji Koviljači; oboleva od tuberkuloze |
| 1948. | Monaši se u manastiru Blagoveštenje |
| 1949 – 1955. | Boravi u manastiru Rača |
| 1950 – 1951. | Predaje u Prizrenskoj bogosloviji |
| 1954. | Postaje jeromonah i protosinđel |
| 1955 – 1957. | Postdiplomske studije u Atini |
| 29. maj 1957. | Izabran za episkopa raško-prizrenskog |
| 21. septembar 1957. | Hirotonisan za episkopa u Beogradu |
| 13. oktobar 1957. | Ustoličen u Prizrenu |
| 1. decembar 1990. | Izabran za 44. patrijarha srpskog |
| 1994. | Ustoličen u Pećkoj patrijaršiji |
| 27. januar 1997. | Predvodi litiju tokom građanskih protesta u Beogradu |
| 2007. | Hospitalizovan na VMA |
| 15. novembar 2009. | Preminuo u Beogradu |
| 19. novembar 2009. | Sahranjen u manastiru Rakovica |
20. Zaključak
Patrijarh Pavle bio je jedan od najprepoznatljivijih poglavara Srpske pravoslavne crkve u njenoj novijoj istoriji.
Od dečaka iz siromašne slavonske porodice, preko bogoslovskog školovanja, monaškog života i višedecenijske episkopske službe, do patrijaraškog trona, njegov život trajao je gotovo čitav jedan vek.
Njegovo ime ostalo je povezano sa ličnom skromnošću i duhovnom disciplinom, ali i sa istorijskim događajima koji su obeležili kraj XX i početak XXI veka.
Za istoriju Srbije njegov značaj prevazilazi granice crkvene biografije. Patrijarh Pavle bio je svedok, učesnik i javni akter jednog od najburnijih razdoblja savremene srpske istorije.
Izvori i literatura
- Arhiv Jugoslavije, Katalog ličnosti – biografski podaci o patrijarhu Pavlu, datumi izbora, hirotonije i ustoličenja. Arhivska dokumentacija.
- Danas, „Zvanična biografija patrijarha Pavla“, 15. novembar 2009. Biografija.
- Orthodox Church in America, The Orthodox Church, zima 2009/2010, nekrolog i pregled patrijarhovog života. Istorijski pregled.
- Srpska pravoslavna crkva, Sabrana dela patrijarha Pavla, Izdavački fond Arhiepiskopije beogradsko-karlovačke.
- Patrijarh Pavle, Da nam budu jasnija neka pitanja naše vere, viš томno izdanje.
- Patrijarh Pavle, Raspeto Kosovo, zbirka episkopskih izveštaja o stanju Raško-prizrenske eparhije.
- Vreme, „Ustoličen patrijarh srpski Irinej“, 2010, istorijski pregled patrijaraha i podaci o ustoličenju i sahrani patrijarha Pavla. Istorijski pregled.
- Radio-televizija Srbije, „Godišnjica smrti patrijarha Pavla“, 15. novembar 2011, podaci o smrti, sahrani i izboru za patrijarha. Arhivski članak.
- Pravoslavna Ohridska arhiepiskopija, Sabornost, br. 25, 2009, biografski prikaz patrijarha Pavla. Crkvena periodika.
