Dan primirja u Prvom svetskom ratu obeležava se 11. novembra, u znak sećanja na završetak ratnih dejstava na Zapadnom frontu 1918. godine. Tog dana, u 11 časova, stupilo je na snagu primirje između Nemačke i savezničkih sila, čime je okončano više od četiri godine jednog od najrazornijih sukoba u dotadašnjoj istoriji čovečanstva.
Za Srbiju ovaj datum ima posebno značenje. Iza njega stoje godine stradanja, okupacije, povlačenja preko Albanije, oporavka na Krfu i povratka srpske vojske na bojište, koji je 1918. godine doveo do proboja Solunskog fronta i oslobođenja zemlje.
Međutim, 11. novembar nije samo datum vojnog završetka rata. To je dan sećanja na milione poginulih vojnika i civila, razorene porodice, uništene gradove i čitave generacije čiji su životi zauvek promenjeni Velikim ratom.
Kako je počeo Prvi svetski rat?
Povod za izbijanje Prvog svetskog rata bio je atentat na austrougarskog prestolonaslednika Franca Ferdinanda i njegovu suprugu Sofiju, 28. juna 1914. godine, u Sarajevu. Atentat je izvršio Gavrilo Princip, pripadnik organizacije Mlada Bosna.
Austrougarska je 23. jula 1914. uputila ultimatum Srbiji, a nakon odgovora srpske vlade, kojim nisu prihvaćeni svi zahtevi, 28. jula objavila je rat Srbiji.
Sukob se ubrzo proširio zbog sistema savezništava velikih evropskih sila. Na jednoj strani našle su se Centralne sile, predvođene Nemačkom i Austrougarskom, kojima se pridružilo Osmansko carstvo i Bugarska. Na drugoj strani bile su sile Antante: Srbija, Rusija, Francuska i Velika Britanija, kojima su se kasnije pridružile i druge države, među njima Italija i Sjedinjene Američke Države.
Rat koji je u početku mnogima izgledao kao kratkotrajan sukob pretvorio se u dugogodišnji obračun na ogromnom prostoru Evrope, Azije i Afrike, uz borbe na moru i u vazduhu.
Srbija u Velikom ratu – od pobeda do Albanske golgote
Srbija je u Prvi svetski rat ušla kao država koja je iza sebe već imala dva balkanska rata. Iako iscrpljena prethodnim sukobima, prihvatila je izazov daleko nadmoćnijeg protivnika.
Već tokom 1914. godine srpska vojska ostvarila je velike pobede. U Cerskoj bici, vođenoj od 15. do 24. avgusta, srpska vojska pod komandom generala Stepe Stepanovića porazila je austrougarske snage. Bila je to prva velika savezničка pobeda u Prvom svetskom ratu.
Usledila je Kolubarska bitka, koja je trajala od novembra do decembra 1914. godine. Pod komandom generala Živojina Mišića, srpska vojska izvela je protivnapad i potisnula austrougarske trupe, oslobodivši Beograd 15. decembra 1914. godine.
Međutim, 1915. donela je novu tragediju. Nemačka i Austrougarska napale su Srbiju sa severa i zapada, dok je Bugarska napala sa istoka. Zemlja se našla u gotovo bezizlaznom položaju. Pomoć saveznika nije bila dovoljna da zaustavi prodor neprijateljskih armija.
Srpska vojska, zajedno sa državnim vrhom, kraljem Petrom I Karađorđevićem i velikim brojem civila, krenula je u povlačenje preko Kosova, Crne Gore i Albanije, prema jadranskoj obali.
To povlačenje, započeto u jesen 1915. godine, ostalo je upamćeno kao Albanska golgota. Glad, hladnoća, iscrpljenost, bolesti i neprijateljski napadi odneli su veliki broj života. Preživeli vojnici i civili evakuisani su savezničkim brodovima, najvećim delom na grčko ostrvo Krf, a deo i u druge savezničke baze.
Na Krfu je srpska vojska oporavljena i reorganizovana. Ostrvo Vido postalo je mesto jednog od najpotresnijih sećanja na stradanje srpskih vojnika. Zbog velikog broja umrlih, njihova tela polagana su u more, na mestu koje je postalo poznato kao Plava grobnica.
Proboj Solunskog fronta i povratak u otadžbinu
Oporavljena srpska vojska prebačena je 1916. godine na Solunski front, gde je zajedno sa francuskim, britanskim i drugim savezničkim jedinicama nastavila borbu protiv Centralnih sila.
Prelomni trenutak nastupio je u septembru 1918. godine.
Posle priprema i savezničkog bombardovanja, 15. septembra započeo je proboj Solunskog fronta na području Dobrog Polja. Srpske jedinice odigrale su jednu od ključnih uloga u ovoj operaciji. Front je probijen, a srpska vojska krenula je u nezaustavljivo napredovanje prema severu.
Bugarska je 29. septembra 1918. potpisala primirje sa saveznicima u Solunu i izašla iz rata. Time je otvoren put za dalje napredovanje srpske vojske kroz Srbiju.
Srpske jedinice oslobađale su grad za gradom. Niš je oslobođen 12. oktobra, a Beograd 1. novembra 1918. godine.
Za samo 45 dana srpska vojska prešla je približno 600 kilometara i vratila se u svoju zemlju. Bio je to izuzetan vojni podvig koji je imao veliki uticaj na slom Centralnih sila.
Važno je naglasiti da je Srbija oslobođena pre 11. novembra. Tog datuma ratna dejstva na Zapadnom frontu obustavljena su potpisivanjem primirja između Nemačke i saveznika, dok je srpska vojska već bila duboko u procesu oslobađanja svoje teritorije.
11. novembar 1918. – primirje u šumi Kompjenj
Do jeseni 1918. godine Centralne sile bile su na ivici poraza. Bugarska je već kapitulirala, Osmansko carstvo potpisalo je primirje 30. oktobra, a Austrougarska 3. novembra 1918. godine. Nemačka je ostala bez svojih najvažnijih saveznika.
Istovremeno, na Zapadnom frontu savezničke snage potiskivale su nemačku vojsku. U samoj Nemačkoj izbila je revolucija, car Vilhelm II odrekao se prestola, a nova vlast zatražila je prekid neprijateljstava.
Nemačka delegacija, koju je predvodio Matijas Ercberger, sastala se sa predstavnicima savezničkih snaga u šumi Kompjenj, u Francuskoj. Pregovori su vođeni u železničkom vagonu koji je služio kao komandno mesto francuskog maršala Ferdinanda Foša.
Sporazum o primirju potpisan je 11. novembra 1918. godine u 5 časova i 10 minuta ujutru, a stupio je na snagu šest sati kasnije, tačno u 11 časova.
Tako je nastao simbolični izraz koji se vezuje za završetak Prvog svetskog rata: jedanaesti sat, jedanaestog dana, jedanaestog meseca 1918. godine.
U 11 časova utihnule su puške na Zapadnom frontu. Posle 1.567 dana ratovanja, završena su neprijateljstva između Nemačke i savezničkih sila na tom ratištu.
Primirje je predviđalo povlačenje nemačkih snaga sa okupiranih teritorija, predaju velikog dela naoružanja, ratne opreme i flote, kao i druge stroge uslove koje je Nemačka morala da prihvati.
Važno je razlikovati primirje od mirovnog sporazuma. Primirje je zaustavilo borbe, ali nije predstavljalo konačno pravno uređenje posleratnih odnosa. To je usledilo Versajskim mirovnim ugovorom, potpisanim 28. juna 1919. godine.
Posledice Prvog svetskog rata
Prvi svetski rat ostavio je za sobom razaranja kakva Evropa do tada nije poznavala. Milioni vojnika izgubili su živote na ratištima, dok su milioni civila stradali od bombardovanja, gladi, bolesti, okupacije i ratnih posledica.
Procene ukupnog broja poginulih razlikuju se u zavisnosti od metodologije i toga da li se računaju samo vojni ili i civilni gubici. Ipak, jasno je da je reč o desetinama miliona ljudskih žrtava kada se uzmu u obzir poginuli, umrli od posledica rata i ranjeni.
Nestala su četiri velika carstva: Nemačko, Austrougarsko, Rusko i Osmansko. Promenjene su državne granice, nastale su nove države, a politička karta Evrope dobila je potpuno drugačiji izgled.
Među novim državama bila je i Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, proglašena 1. decembra 1918. godine, ujedinjenjem Kraljevine Srbije i Države Slovenaca, Hrvata i Srba.
Za Srbiju je cena pobede bila izuzetno visoka. Zemlja je izgubila ogroman deo stanovništva, veliki broj muškaraca u najproduktivnijim godinama, a mnoga naselja, putevi, železnice, fabrike i poljoprivredna dobra bili su uništeni ili teško oštećeni.
Rat je promenio i svakodnevni život ljudi. Porodice su ostale bez očeva i sinova, mnogi vojnici vratili su se sa trajnim invaliditetom, a brojne žene postale su jedini oslonac svojih domaćinstava.
Posebno je važno istaći da se posledice rata nisu završile potpisivanjem primirja. Evropa je u narednim godinama morala da se suoči sa obnovom, povratkom izbeglica, zbrinjavanjem ratnih invalida, epidemijama i dubokim društvenim promenama.
Natalijina ramonda – simbol sećanja i vaskrsnuća
Dan primirja u Srbiji obeležava se nošenjem posebnog amblema čiji je centralni motiv Natalijina ramonda (Ramonda nathaliae), retka biljka poznata i pod nazivom cvet feniks.
Ovaj cvet ima izuzetnu osobinu: čak i kada se potpuno osuši, može ponovo da oživi kada dobije vodu. Upravo zbog toga postao je simbol stradanja, izdržljivosti i obnove srpske države posle Prvog svetskog rata.
Biljku je po kraljici Nataliji Obrenović nazvao botaničar Sava Petrović, dvorski lekar kralja Milana Obrenovića.
Amblem se sastoji od cveta Natalijine ramonde i trake u bojama Albanske spomenice, odlikovanja ustanovljenog 1920. godine za učesnike povlačenja srpske vojske preko Albanije tokom zime 1915/1916. godine.
Simbolika je jasna: cvet predstavlja obnovu i vaskrsnuće, dok traka podseća na jedno od najtežih poglavlja srpske ratne istorije.
Natalijina ramonda prihvaćena je kao simbol Dana primirja 2012. godine, kada je Srbija počela da obeležava ovaj praznik kao državni praznik.
Kako se Dan primirja obeležava u svetu?
Dan primirja obeležava se u brojnim državama koje su učestvovale u Prvom svetskom ratu.
U Francuskoj se 11. novembra održavaju državne ceremonije i polaganje venaca kod spomenika poginulima, posebno kod Trijumfalne kapije u Parizu, gde se nalazi Grob neznanog vojnika.
U Velikoj Britaniji ovaj datum poznat je kao Dan sećanja (Remembrance Day). Posebno mesto u obeležavanju ima crveni mak, simbol sećanja na vojnike poginule u ratovima.
U Sjedinjenim Američkim Državama 11. novembar obeležava se kao Dan veterana (Veterans Day), posvećen svim američkim vojnim veteranima.
U drugim zemljama održavaju se komemoracije, polaganje venaca, verski pomeni i ceremonije u znak poštovanja prema stradalima.
Dan primirja u Srbiji – državni praznik
U Republici Srbiji Dan primirja u Prvom svetskom ratu ustanovljen je kao državni praznik izmenama Zakona o državnim i drugim praznicima iz 2011. godine, a prvi put je obeležen u tom statusu 2012. godine.
Od tada se 11. novembar obeležava državnim ceremonijama, polaganjem venaca i odavanjem počasti poginulim vojnicima i civilima.
Centralna državna ceremonija tradicionalno je povezana sa polaganjem venaca na Spomenik Neznanom junaku na Avali, jednom od najvažnijih memorijalnih mesta u Srbiji.
Ovaj praznik nije samo podsećanje na datum kada je prestalo ratovanje. On je prilika da se sačuva sećanje na ljude koji su branili svoju zemlju, na vojnike koji su prešli Albaniju, na stradale civile i na generacije koje su posle rata pokušavale da izgrade novi život.
Sećanje koje ne sme da izbledi
Prvi svetski rat promenio je tok svetske istorije, srušio carstva, promenio granice i odredio sudbinu čitavih naroda. Za Srbiju je predstavljao jednu od najvećih istorijskih tragedija, ali i period izuzetnog otpora, hrabrosti i borbe za opstanak.
Dan primirja zato nosi dve važne poruke. Prva je sećanje na sve one koji se nikada nisu vratili svojim porodicama. Druga je podsećanje na cenu mira i slobode, vrednosti koje se često uzimaju zdravo za gotovo sve dok ne budu ugrožene.
