Petar I Karađorđević (Beograd, 29. jun/11. jul 1844. – Beograd, 16. avgust 1921.) bio je kralj Srbije od 1903. do 1918. godine i kralj Srba, Hrvata i Slovenaca od 1918. do 1921. godine. Bio je najstariji preživeli sin kneza Aleksandra Karađorđevića i kneginje Perside, unuk vožda Karađorđa Petrovića i osnivač druge vladarske generacije dinastije Karađorđević. U srpskoj istoriji ostao je poznat i pod nadimkom Petar Oslobodilac.
Njegova vladavina obuhvatila je jedan od najvažnijih perioda moderne srpske istorije: obnovu parlamentarizma posle Majskog prevrata, političke i privredne promene početkom 20. veka, Carinski rat sa Austro-Ugarskom, Aneksionu krizu, Balkanske ratove, Prvi svetski rat, povlačenje preko Albanije i stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1918. godine.
Za razliku od mnogih evropskih monarha svog vremena, Petar I je u javnosti izgradio sliku ustavnog i parlamentarnog kralja, koji je veći deo političkog života prepustio izabranim vladama i Narodnoj skupštini. Period njegove prve decenije na prestolu često se opisuje kao vreme snažnog razvoja političkih sloboda i parlamentarizma u Srbiji.
Poreklo i porodica
Petar je rođen 29. juna 1844. po julijanskom kalendaru, odnosno 11. jula po gregorijanskom, u Beogradu. Bio je peto dete kneza Aleksandra Karađorđevića i kneginje Perside Nenadović. Njegov otac bio je knez Srbije od 1842. do 1858. godine.
Po muškoj liniji, Petar je bio unuk Đorđa Petrovića Karađorđa, vođe Prvog srpskog ustanka. Njegovo poreklo imalo je ogromnu političku težinu, jer je dinastija Karađorđević nakon 1858. godine izgubila presto, ali nije izgubila pretendentstvo na srpsku krunu.
Kada je knez Aleksandar 1858. zbačen sa vlasti, porodica Karađorđević napustila je Srbiju. Petar je tako veliki deo mladosti proveo izvan zemlje čijim će kraljem postati nekoliko decenija kasnije.
Školovanje
Petar je školovanje započeo u Beogradu, a nakon odlaska porodice iz Srbije nastavio ga je u inostranstvu.
Posebno važan deo njegovog obrazovanja bilo je školovanje u Francuskoj. Završio je vojno obrazovanje u Saint-Cyru, a 1867. godine završio je višu vojnu školu u Mecu.
Boravak u Francuskoj imao je značajan uticaj na njegovo političko oblikovanje. Petar je prihvatio ideje liberalizma, ustavnosti i parlamentarizma koje su bile snažno prisutne u tadašnjoj evropskoj političkoj misli.
Godine 1868. objavio je svoj prevod dela „O slobodi“ engleskog filozofa Džona Stjuarta Mila. Prevod je štampan u Beču, uz Petrov predgovor, i predstavlja važan dokument za razumevanje njegovih političkih shvatanja.
Petar nije bio samo formalno zainteresovan za liberalnu političku teoriju. Njegovo kasnije insistiranje na ustavnosti i parlamentarnom životu Srbije ima korene upravo u ovom periodu.
Francusko-pruski rat
Petar se 1870. godine pridružio Legiji stranaca francuske vojske i učestvovao u Francusko-pruskom ratu 1870–1871.
Borbe su mu pružile neposredno vojno iskustvo, ali i dodatno učvrstile njegovu vezu sa Francuskom. Za učešće u ratu bio je odlikovan francuskim ratnim odlikovanjem.
Njegov vojnički život kasnije će imati još jednu važnu epizodu – učešće u ustanku u Bosni i Hercegovini.
Petar Mrkonjić
Godine 1875. izbio je ustanak protiv osmanske vlasti u Bosni i Hercegovini.
Petar se priključio ustanicima pod pseudonimom Petar Mrkonjić. Učestvovao je u borbama i bio ranjen u desnu ruku.
Pseudonim će ostati trajno vezan za njegovu biografiju. Kasnije je po njemu nazvan i Mrkonjić Grad.
Učešće u bosanskohercegovačkom ustanku pokazuje da Petar u periodu pre dolaska na presto nije bio samo dinastički pretendent koji čeka povoljan politički trenutak. Bio je neposredno uključen u srpske nacionalne i oslobodilačke pokrete na Balkanu.
Topolska buna
Petar je pokušao da politički deluje i neposredno u Srbiji.
Godine 1877. povezuje se sa Topolskom bunom, neuspešnim pokušajem da se u Srbiji podigne pobuna protiv režima kneza Milana Obrenovića. Nakon neuspeha, Petar je ostao u političkoj emigraciji i nastavio da prati političke prilike u Srbiji.
Njegov položaj bio je veoma težak. Dinastija Karađorđević bila je bez imovine i praktično bez mogućnosti legalnog povratka u Srbiju. Ustavnim promenama posle ubistva kneza Mihaila 1868. porodici Karađorđević bio je zabranjen povratak u otadžbinu.
Brak sa Zorkom Petrović-Njegoš
Jedan od najvažnijih događaja u Petrovom privatnom životu dogodio se 1883. godine, kada se na Cetinju oženio kneginjom Ljubicom-Zorkom Petrović-Njegoš, najstarijom kćerkom crnogorskog knjaza Nikole I.
Venčanje je obavljeno 30. jula 1883. godine u Cetinjskom manastiru.
Brak je imao i snažan politički značaj. Povezivao je dve srpske dinastije – Karađorđeviće i Petroviće-Njegoše – i dodatno je učvršćivao Petrov položaj među srpskim i crnogorskim političkim krugovima.
U braku su imali petoro dece:
- Jelena Karađorđević,
- Milena Karađorđević, koja je umrla kao dete,
- Đorđe Karađorđević,
- Aleksandar Karađorđević,
- Andrija Karađorđević, koji je takođe umro kao dete.
Zorka je umrla 1890. godine, u 25. godini života, ostavljajući Petra sa decom.
Život na Cetinju i u Ženevi
Petar i Zorka su posle kratkog boravka u Parizu živeli na Cetinju. Porodica je tamo provela oko deset godina.
Petar, međutim, nije raspolagao velikim finansijskim sredstvima. Nakon smrti supruge nastavio je život u emigraciji, a porodica se kasnije preselila u Ženevu. Zbog finansijskih teškoća, 1894. godine prodao je kuću u Parizu.
Uprkos teškom materijalnom položaju, Petar je održavao kontakte sa političkim krugovima u Srbiji. Posebno važan bio je njegov odnos sa Nikolom Pašićem i Srpskom radikalnom strankom.
Petar i Nikola Pašić
Veza između Petra Karađorđevića i Nikole Pašića bila je jedan od važnih političkih faktora koji su prethodili njegovom dolasku na presto.
Radikali su bili protivnici ličnog režima dinastije Obrenović i zagovarali parlamentarizam, političke slobode i jačanje Narodne skupštine.
Petar je, sa druge strane, imao upravo ono što je radikalima bilo potrebno – dinastički legitimitet Karađorđevića i liberalno-parlamentarna politička shvatanja.
Njihova saradnja nije značila da su u svemu bili saglasni. Međutim, posle 1903. godine upravo će kombinacija Petrove dinastičke legitimnosti i radikalskog parlamentarizma postati osnova novog političkog poretka Srbije.
Majski prevrat 1903.
Prelomni trenutak u Petrovom životu dogodio se 11. juna 1903. godine po novom kalendaru, kada su kralj Aleksandar Obrenović i kraljica Draga ubijeni u vojnom prevratu.
Prevrat je izvršila grupa oficira predvođena Dragutinom Dimitrijevićem Apisom i drugim zaverenicima.
Ubistvo kraljevskog para izazvalo je ozbiljne reakcije u Evropi i trajno opteretilo međunarodni ugled nove srpske dinastije. Petar sam nije učestvovao u samom prevratu, ali je upravo nakon njega postao kandidat za novi presto.
Narodna skupština ga je izabrala za kralja Srbije.
Petar se tada nalazio u inostranstvu i u Srbiju se vratio kao kralj.
Kralj Srbije
Petar I je na srpski presto stupio u trenutku duboke političke promene.
Za razliku od poslednjih Obrenovića, čija je vladavina bila obeležena čestim ustavnim krizama i snažnim ličnim uticajem monarha, Petar je prihvatio parlamentarni sistem.
Ustav iz 1888. godine, sa određenim izmenama, ponovo je stavljen na snagu 1903. godine. Time je Srbija dobila ustavni okvir koji je ograničavao kraljevu vlast i davao znatan prostor parlamentu i političkim strankama.
Petar nije bio kralj bez političkog uticaja, ali je njegov način vladanja bio bitno drugačiji od sistema lične vlasti koji je prethodio Majskom prevratu.
Parlamentarna Srbija
Period od 1903. do 1914. godine često se smatra jednim od najliberalnijih razdoblja moderne srpske istorije.
Razvijale su se političke stranke, štampa i parlamentarni život. Vlade su se menjale kroz skupštinsku politiku, a politička javnost postajala je sve aktivnija.
Zvanična biografija predsednika Srbije ovaj period opisuje kao svojevrsno „zlatno doba demokratije“ u Srbiji.
Ipak, slika nije bila idealizovana. Srbija je i dalje bila siromašna zemlja, politički sukobi bili su oštri, a vojska je imala snažan uticaj. Majski prevrat nije nestao iz političkog života dolaskom novog kralja; naprotiv, organizacija koja je iz njega proistekla ostala je važan faktor u državi.
Petrova vladavina zato ne treba predstavljati kao nekakav balkanski raj demokratije. Bila je liberalnija i parlamentarnija od prethodnog režima, ali je funkcionisala u društvu u kojem su vojska, dinastijske mreže i velike sile imali ogroman uticaj.
Privredni i društveni razvoj
Za vreme Petra I Srbija je nastavila proces modernizacije.
Razvijali su se:
- industrija,
- trgovina,
- železnica,
- školstvo,
- bankarstvo,
- štampa,
- kulturne ustanove.
Beograd je brzo rastao i postajao moderniji evropski grad.
Politička stabilizacija posle 1903. omogućila je snažniji privredni razvoj. Istovremeno, Srbija je sve više širila trgovinske veze sa evropskim državama, naročito sa Francuskom.
Carinski rat
Jedan od najvećih spoljnopolitičkih izazova Petrove vladavine bio je Carinski rat sa Austro-Ugarskom, koji je počeo 1906. godine.
Austro-Ugarska je pokušala da ekonomskim pritiskom ograniči Srbiju i njenu sve veću nezavisnost od Beča.
Srbija je odgovorila traženjem novih tržišta i ekonomskim približavanjem drugim državama, naročito Francuskoj.
Carinski rat trajao je do 1911. godine, a Srbija je iz njega izašla sa većom trgovinskom samostalnošću. Istovremeno je politički sukob Beograda i Beča postao još izraženiji.
Aneksiona kriza
Godine 1908. Austro-Ugarska je proglasila aneksiju Bosne i Hercegovine.
Aneksiona kriza bila je jedan od najopasnijih trenutaka Petrove vladavine pre Balkanskih ratova.
Srbija je smatrala da je aneksija direktno ugrozila njene nacionalne i političke interese. Kriza je dostigla vrhunac 1908–1909. godine, ali Srbija, bez podrške Rusije spremne da uđe u veliki rat, nije mogla da promeni odluku Austro-Ugarske.
Kriza je, međutim, dodatno produbila neprijateljstvo između Srbije i Austro-Ugarske.
Promena naslednika
Petrov najstariji sin Đorđe Karađorđević bio je prestolonaslednik.
Međutim, posle niza kontroverzi i političkih pritisaka, Đorđe se 1909. godine odrekao prava na presto. Naslednik je postao njegov mlađi brat Aleksandar Karađorđević.
Ova promena imala je dugoročne posledice, jer će upravo Aleksandar naslediti Petra i kasnije postati kralj Jugoslavije.
Balkanski ratovi
Godine 1912. Srbija je ušla u Prvi balkanski rat protiv Osmanskog carstva.
Petar I bio je formalno vrhovni komandant srpske vojske. Srpska vojska ostvarila je velike pobede, posebno u Kumanovskoj bici oktobra 1912. godine.
Srbija je potom učestvovala i u Drugom balkanskom ratu 1913. godine, kada je ratovala protiv Bugarske.
Balkanski ratovi doveli su do velikog teritorijalnog proširenja Srbije i predstavljali vrhunac političkog i vojnog uspona države pre Prvog svetskog rata.
Zbog njegove povezanosti sa ratnim pobedama Petar je dobio nadimak „Oslobodilac“.
Prenos kraljevskih ovlašćenja na Aleksandra
Petar je u starosti imao sve ozbiljnije zdravstvene probleme.
Dana 24. juna 1914. godine preneo je kraljevska ovlašćenja na svog sina Aleksandra, koji je postao regent. Petar je formalno ostao kralj.
Samo nekoliko dana kasnije, atentat u Sarajevu promenio je istoriju Evrope.
Prvi svetski rat
Posle atentata na austrougarskog prestolonaslednika Franca Ferdinanda u Sarajevu, Austro-Ugarska je Srbiji 23. jula 1914. uputila ultimatum.
Kada je izbio rat, Srbija se našla pred višestruko nadmoćnijim neprijateljem.
Srpska vojska je tokom 1914. ostvarila velike pobede nad austrougarskim trupama u Cerskoj bici i Kolubarskoj bici.
Kralj Petar, iako već star i bolestan, nije ostao u pozadini. Njegovo prisustvo na frontu postalo je deo ratne simbolike Srbije.
Povlačenje preko Albanije
Krajem 1915. Srbija se našla pod istovremenim pritiskom Austro-Ugarske, Nemačke i Bugarske.
Srpska vojska i veliki broj civila povukli su se preko Crne Gore i Albanije prema Jadranskom moru.
Petar I je zajedno sa vojskom prošao kroz Albaniju. Fotografije starog kralja koji se povlači sa vojskom postale su jedan od najpoznatijih simbola srpskog ratnog stradanja.
Preživeli vojnici evakuisani su na Krf, gde je srpska vojska reorganizovana.
Petar je zbog starosti i bolesti nastavio život daleko od glavnih političkih centara, ali je ostao simbol države i vojske koja se povukla iz Srbije i nastavila rat.
Solunski front i oslobođenje Srbije
Srpska vojska je reorganizovana na Krfu i potom upućena na Solunski front.
Godine 1918. saveznici su probili front, a srpske jedinice učestvovale su u brzom oslobađanju Srbije.
Beograd je oslobođen 1. novembra 1918. godine.
Posle sloma Austro-Ugarske otvoreno je pitanje stvaranja nove južnoslovenske države.
Stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca
Dana 1. decembra 1918. godine u Beogradu je proglašeno stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.
Petar I postao je kralj nove države. Zbog svoje starosti i bolesti, stvarna politička vlast sve više je bila u rukama prestolonaslednika i regenta Aleksandra. Arhiv Jugoslavije potvrđuje da je 1. decembra 1918. proglašeno stvaranje zajedničke jugoslovenske države, a Petar je bio njen kralj.
Time je završena njegova vladavina kao kralja Srbije i počela njegova kratka vladavina kao kralja nove države.
Kralj Kraljevine SHS
Petar I je od 1918. do 1921. godine bio kralj Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.
U tom periodu država se suočavala sa ogromnim problemima: različitim političkim tradicijama, posledicama rata, ekonomskom krizom, pitanjem državnog uređenja i odnosima između različitih nacionalnih i političkih grupa.
Petar je, zbog zdravstvenog stanja, imao sve manji neposredni uticaj na državnu politiku.
Godine 1921. donet je Vidovdanski ustav, kojim je nova država definisana kao ustavna, parlamentarna i nasledna monarhija, uz izrazito centralističko uređenje.
Petar nije dugo živeo nakon donošenja Ustava.
Smrt
Kralj Petar I umro je 16. avgusta 1921. godine u Beogradu, u 77. godini života.
Sahranjen je 21. avgusta 1921. godine u Crkvi Svetog Đorđa na Oplencu, zadužbini dinastije Karađorđević.
Nasledio ga je sin Aleksandar I Karađorđević.
Političko nasleđe
Petar I zauzima posebno mesto u istoriji Srbije zbog kontrasta između okolnosti njegovog dolaska na presto i načina na koji je potom vladao.
Na vlast je došao nakon krvavog vojnog prevrata i ubistva kraljevskog para Obrenović, što je ozbiljno narušilo međunarodni ugled Srbije. Ipak, njegova lična politika bila je u velikoj meri zasnovana na parlamentarizmu i ustavnosti.
Tokom njegove vladavine Srbija je prošla put od male balkanske kraljevine do države koja je posle Balkanskih ratova znatno proširila teritoriju, a zatim iz Prvog svetskog rata izašla kao jedna od ključnih sila u stvaranju nove jugoslovenske države.
Petar je takođe ostao upamćen kao vojnik. Učestvovao je u Francusko-pruskom ratu, bosanskohercegovačkom ustanku, Balkanskim ratovima i Prvom svetskom ratu. U starosti je prošao i kroz povlačenje preko Albanije, što je kasnije snažno uticalo na njegovu istorijsku reputaciju.
Njegova popularnost među delom stanovništva počivala je upravo na predstavi o „narodnom kralju“, koji nije živeo raskošno poput nekih evropskih monarha i koji je u ratnim godinama delio sudbinu svoje vojske.
Petar I kao liberalni monarh
Jedna od najvažnijih karakteristika njegove vladavine bio je odnos prema parlamentarnom sistemu.
Petar je prihvatio ustavni okvir iz 1888. godine i omogućio političkim strankama znatno veći prostor nego što su ga imale u završnim godinama Obrenovića. Zbog toga je period 1903–1914. u istoriografiji ostao povezan sa razvojem parlamentarizma i političkih sloboda.
Ipak, njegova vladavina nije bila bez problema. Vojska je zadržala značajnu političku moć, naročito krugovi povezani sa organizacijom koja je stajala iza Majskog prevrata. Srbija je istovremeno bila izložena snažnom pritisku Austro-Ugarske, Rusije i drugih velikih sila.
Zbog toga je Petrov liberalizam potrebno posmatrati u realnom kontekstu vremena, a ne kao savremenu demokratiju preslikanu u početak 20. veka.
Porodica
Petar I je sa Zorkom imao:
Jelenu Karađorđević – kasnije princezu i suprugu ruskog kneza Ivana Konstantinoviča;
Đorđa Karađorđevića – prestolonaslednika do 1909. godine;
Aleksandra Karađorđevića – budućeg kralja Srbije i Kraljevine SHS/Jugoslavije;
Milenu Karađorđević – umrla kao dete;
Andriju Karađorđevića – umro kao dete.
Zorka je umrla 1890. godine, tako da je Petar veći deo života proveo kao udovac i sam se brinuo o porodici u složenim emigrantskim okolnostima.
Petar I u istorijskom sećanju
Lik Petra I zauzima posebno mesto u srpskoj istorijskoj memoriji.
Za jedne je bio simbol parlamentarne Srbije, nacionalnog oslobođenja i vojničkog stradanja u Prvom svetskom ratu. Za druge je njegovu vladavinu potrebno posmatrati kritičnije, naročito kroz okolnosti Majskog prevrata, ulogu vojske u politici i velike nacionalne i spoljnopolitičke ciljeve Srbije početkom 20. veka.
Obe strane su važne za razumevanje njegove istorijske ličnosti.
Petar I nije bio samo kralj koji je nasledio presto. Njegova biografija počinje mnogo pre 1903. godine: kao potomak Karađorđa, vojnik francuske vojske, učesnik bosanskohercegovačkog ustanka, politički emigrant i čovek koji je decenijama čekao povratak dinastije u Srbiju.
Kada je konačno postao kralj, imao je gotovo 60 godina. Za manje od dve decenije na prestolu doživeo je promene koje bi bile dovoljne za nekoliko ljudskih života: od Majskog prevrata i parlamentarne obnove, preko Balkanskih ratova, do najvećeg rata koji je Evropa do tada videla i stvaranja nove jugoslovenske države.
Osnovni podaci
| Podatak | Informacija |
|---|---|
| Puno ime | Petar Aleksandrović Karađorđević |
| Rođen | 29. jun/11. jul 1844. |
| Mesto rođenja | Beograd |
| Otac | knez Aleksandar Karađorđević |
| Majka | kneginja Persida Nenadović |
| Deda | vožd Karađorđe Petrović |
| Supruga | kneginja Ljubica-Zorka Petrović-Njegoš |
| Kralj Srbije | 1903 -1918 |
| Kralj Kraljevine SHS | 1918 -1921 |
| Prethodnik | Aleksandar Obrenović |
| Naslednik | Aleksandar I Karađorđević |
| Umro | 16. avgust 1921. |
| Mesto smrti | Beograd |
| Mesto sahrane | Crkva Svetog Đorđa, Oplenac |
| Poznat kao | Petar Oslobodilac |
