Aleksandar Ranković (Obrenovac, 28. novembar 1909 – Dubrovnik, 19. avgust 1983) bio je jugoslovenski komunistički političar, jedan od najbližih saradnika Josipa Broza Tita i jedan od najmoćnijih ljudi u Jugoslaviji u periodu nakon Drugog svetskog rata. Bio je među osnivačima jugoslovenske službe državne bezbednosti i njen dugogodišnji rukovodilac, član najviših partijskih i državnih organa i potpredsednik Saveznog izvršnog veća.
Njegova politička karijera naglo je prekinuta 1966. godine na Brionskom plenumu, kada je optužen za zloupotrebu službe bezbednosti i prisluškivanje najviših državnih funkcionera, uključujući Josipa Broza Tita. Nakon političkog pada povukao se iz javnog života. Njegova sahrana u Beogradu 1983. godine, kojoj je prisustvovao veliki broj građana, pokazala je da je i gotovo dve decenije nakon političkog pada zadržao značajan deo lične popularnosti, naročito u Srbiji.
Mladost i pristupanje komunističkom pokretu
Aleksandar Ranković rođen je 28. novembra 1909. godine u Obrenovcu, u radničkoj porodici. Kao mladić pristupio je radničkom pokretu i Komunističkoj partiji Jugoslavije (KPJ). Zbog političkog delovanja više puta je bio hapšen.
U periodu Kraljevine Jugoslavije KPJ je bila zabranjena, a komunistički aktivisti bili su izloženi policijskom progonu. Ranković je tokom 1930-ih postao jedan od istaknutijih partijskih organizatora. Godine 1933. uhapšen je i osuđen na višegodišnju robiju, koju je izdržavao u zatvoru u Sremskoj Mitrovici.
U zatvoru je nastavio političko obrazovanje i organizovanje partijskog života među zatvorenicima. Posle izlaska iz zatvora nastavio je rad u partijskom aparatu i postepeno napredovao u rukovodstvu KPJ.
Rat i stvaranje partizanskog pokreta
Posle nemačkog napada na Jugoslaviju u aprilu 1941. godine Ranković se uključio u organizovanje oružanog ustanka. Bio je jedan od najbližih Titovih saradnika i član Vrhovnog štaba Narodnooslobodilačkog pokreta.
Tokom rata obavljao je važne organizacione i bezbednosne zadatke. Posebno je bio zadužen za organizovanje obaveštajne i bezbednosne strukture partizanskog pokreta.
U martu 1941. godine, neposredno pre početka rata, Ranković je uhapšen u Beogradu, ali je posle okupacije uspeo da pobegne iz zatvora i priključi se rukovodstvu pokreta. Tokom rata bio je poznat pod partijskim imenom Marko.
OZNA i uspostavljanje sistema državne bezbednosti
Nakon završetka Drugog svetskog rata Ranković je postao jedan od ključnih ljudi nove jugoslovenske države. Godine 1944. formirana je OZNA – Odeljenje za zaštitu naroda, a Ranković je postavljen na njeno čelo.
OZNA je imala zadatak da štiti novu vlast, otkriva neprijateljske organizacije i obaveštajno deluje protiv stvarnih i pretpostavljenih protivnika komunističkog režima. Njena uloga bila je veoma široka, a delovanje službe obuhvatalo je političku represiju, praćenje protivnika vlasti i borbu protiv različitih oblika otpora.
Godine 1946. OZNA je reorganizovana. Deo njenih poslova preuzela je Uprava državne bezbednosti (UDBA), čiji je Ranković ostao jedan od najvažnijih rukovodilaca.
U tom periodu nastao je sistem državne bezbednosti koji će imati veliki uticaj na politički život Jugoslavije tokom narednih decenija.
Ranković kao jedan od najmoćnijih ljudi Jugoslavije
Posle rata Ranković je brzo napredovao u državnoj i partijskoj hijerarhiji. Bio je član Politbiroa, Centralnog komiteta KPJ, kasnije Saveza komunista Jugoslavije, kao i drugih najviših državnih institucija.
Godine 1956. postao je potpredsednik Saveznog izvršnog veća, čime je formalno zauzeo jednu od najviših funkcija u državi.
Kao rukovodilac državne bezbednosti i član najužeg partijskog rukovodstva imao je veliki uticaj na unutrašnju politiku. U političkoj strukturi Jugoslavije često je smatran drugim čovekom države posle Tita.
Njegov uticaj bio je posebno snažan u bezbednosnom aparatu i partijskom organizovanju. Istovremeno je bio zagovornik snažne partijske discipline i centralizovane kontrole države.
Sukob sa Informbiroom
Jedan od važnih perioda Rankovićeve karijere bio je sukob Jugoslavije sa Sovjetskim Savezom i Informbiroom nakon 1948. godine.
Jugoslovensko rukovodstvo, predvođeno Titom, raskinulo je sa Staljinom i sovjetskim političkim modelom. UDBA je imala značajnu ulogu u otkrivanju i procesuiranju ljudi osumnjičenih da podržavaju Informbiro.
U tom periodu veliki broj ljudi bio je uhapšen i zatvoren zbog stvarne ili navodne podrške Staljinu. Najpoznatije mesto zatočenja bio je logor na Golom otoku.
Ranković je kao prvi čovek bezbednosnog aparata bio jedan od ključnih funkcionera odgovornijih za sprovođenje politike prema stvarnim i navodnim informbirovcima. Zbog toga njegovo nasleđe obuhvata i jednu od najrepresivnijih faza političkog sistema socijalističke Jugoslavije.
Brionski plenum 1966. godine
Prekretnica u Rankovićevoj političkoj karijeri dogodila se 1966. godine.
Na Brionskom plenumu Centralnog komiteta Saveza komunista Jugoslavije, održanom 1. jula 1966. godine na Brionima, raspravljalo se o radu službe državne bezbednosti i njenom odnosu prema političkom rukovodstvu.
Ranković i njegovi saradnici optuženi su za zloupotrebu službe bezbednosti, prisluškivanje državnog i partijskog rukovodstva i stvaranje prevelikog uticaja bezbednosnog aparata.
Posebno je značajna tvrdnja da je prisluškivan i sam Tito. Ranković je odbacio deo optužbi, ali je politički pritisak protiv njega bio snažan.
Na plenumu je Ranković politički poražen. Ubrzo je smenjen sa svih državnih i partijskih funkcija i praktično uklonjen iz političkog života.
Brionski plenum imao je mnogo šire posledice od same smene jednog političara. Uklanjanje Rankovića označilo je slabljenje njegovog političkog kruga i promenu odnosa snaga u jugoslovenskom partijskom rukovodstvu. Istovremeno je otvorilo pitanje daljeg razvoja odnosa između savezne države, republika i pokrajina.
Ranković nakon političkog pada
Posle 1966. godine Ranković je živeo povučeno. Nije imao političku funkciju i uglavnom se nije javno uključivao u političke rasprave.
Nije napustio Jugoslaviju, niti je javno organizovao političku opoziciju protiv sistema. Njegova porodica i on bili su pod nadzorom službi bezbednosti.
Iako je uklonjen iz političkog života, njegovo ime nije nestalo iz javnosti. Među delom građana Srbije i drugih delova Jugoslavije Ranković je vremenom počeo da dobija gotovo simboličan status. Za jedne je predstavljao čoveka snažne države, reda i jedinstva Jugoslavije, dok je za druge ostao simbol političke represije i moći tajne policije.
Ranković i Srbija
Posebno mesto u kasnijem sećanju na Rankovića zauzima njegov odnos prema Srbiji.
Ranković je bio Srbin i jedan od najmoćnijih političara poreklom iz Srbije, ali njegovo političko delovanje ne može se jednostavno svesti na zastupanje srpskih nacionalnih interesa. Bio je pre svega jugoslovenski komunistički političar i jedan od glavnih zagovornika snažne savezne države.
U kasnijoj političkoj interpretaciji njegov pad 1966. godine često je predstavljan kao trenutak nakon kojeg je Srbija počela da gubi politički uticaj u Jugoslaviji. Takvo tumačenje postalo je naročito snažno tokom 1980-ih, kada su se u Srbiji otvorila pitanja položaja republike, autonomnih pokrajina i odnosa unutar jugoslovenske federacije.
Istoriografski gledano, međutim, odnos između Rankovićevog pada i kasnijeg položaja Srbije mnogo je složeniji i ne može se svesti na jednostavnu tvrdnju da je njegovom smenom „oslabila Srbija“.
Smrt
Aleksandar Ranković preminuo je 19. avgusta 1983. godine u Dubrovniku, u 73. godini života.
Vest o njegovoj smrti izazvala je veliku pažnju javnosti. Već činjenica da je čovek koji je sedamnaest godina ranije bio politički uklonjen iznenada ponovo postao predmet masovnog interesovanja pokazala je da se odnos prema njegovoj ličnosti promenio.
Sahrana u Beogradu 1983. godine
Ranković je sahranjen 20. avgusta 1983. godine na Novom groblju u Beogradu.
Njegovoj sahrani prisustvovao je izuzetno veliki broj građana. Najčešće se navodi procena od oko 100.000 ljudi, mada se procene razlikuju u zavisnosti od izvora.
Masovno okupljanje imalo je snažnu političku simboliku. Ranković je, gotovo dve decenije nakon Brionskog plenuma, i dalje imao veliki broj pristalica i simpatizera. Njegova sahrana pokazala je da je njegov politički lik ostao prisutan u kolektivnom sećanju dela stanovništva.
Zbog toga je događaj kasnije tumačen kao jedan od ranih javnih izraza nezadovoljstva političkim prilikama u Srbiji. Ipak, sahranu ne treba jednostavno izjednačavati sa organizovanim političkim protestom. Njeno političko značenje proizlazilo je pre svega iz masovnosti okupljanja, simbolike Rankovićeve ličnosti i tadašnje političke situacije.
Sahrana je održana u periodu sve izraženije ekonomske i političke krize u Jugoslaviji, samo nekoliko godina pre nego što će pitanje položaja Srbije i odnosa među jugoslovenskim republikama postati jedno od centralnih političkih pitanja.
Istorijska ocena
Aleksandar Ranković ostao je jedna od najkontroverznijih ličnosti jugoslovenske istorije 20. veka.
Njegovi politički protivnici isticali su njegovu odgovornost za rad represivnog aparata, politička hapšenja i zloupotrebe službe državne bezbednosti. Njegovi simpatizeri naglašavali su njegovu ulogu u organizovanju otpora okupatoru, izgradnji posleratnih državnih institucija, očuvanju snažne savezne države i borbi protiv separatizma i unutrašnjih neprijatelja.
Njegova ličnost zbog toga zauzima neobično mesto u istorijskom pamćenju Srbije i bivše Jugoslavije. Za jedne je bio simbol autoritarnog sistema i tajne policije; za druge simbol snažne države i političke stabilnosti. Posleratna politička istorija Jugoslavije teško se može razumeti bez njegove uloge, ali se ni njegova uloga ne može razumeti izvan šireg sistema vlasti u kojem je delovao.
Rankovićev politički uspon, vrhunac moći, pad 1966. godine i masovna sahrana 1983. predstavljaju gotovo zatvoren istorijski krug: čovek koji je svojevremeno bio jedan od najmoćnijih ljudi Jugoslavije završio je politički život u izolaciji, da bi se nakon smrti pokazalo da njegovo ime i dalje ima izuzetnu mobilizacijsku i simboličku snagu.
Aleksandar Ranković – osnovni podaci
Rođen: 28. novembar 1909, Obrenovac
Umro: 19. avgust 1983, Dubrovnik
Sahranjen: 20. avgust 1983, Novo groblje, Beograd
Politička pripadnost: Komunistička partija Jugoslavije / Savez komunista Jugoslavije
Partijsko ime: Marko
Najpoznatije funkcije: rukovodilac OZNA-e i UDBA-e, član najvišeg partijskog rukovodstva, potpredsednik Saveznog izvršnog veća
Ključni događaj u karijeri: Brionski plenum, 1966. godine
Poznat po: ulozi u izgradnji jugoslovenskog bezbednosnog aparata, ratnom partizanskom pokretu i političkom vrhu Jugoslavije nakon 1945. godine
