Bekstvo iz sremskomitrovačkog zatvora 1941. godine bilo je organizovano bekstvo 32 politička zatvorenika, većinom članova Komunističke partije Jugoslavije (KPJ), iz kaznenog zavoda u Sremskoj Mitrovici. Izvedeno je u noći između 21. i 22. avgusta 1941. godine, nekoliko meseci nakon okupacije Kraljevine Jugoslavije i uspostavljanja Nezavisne Države Hrvatske (NDH). Organizovanje bekstva povezano je sa zatvorskim partijskim organizacijama KPJ i Okružnim komitetom SKOJ-a za Srem.
Istorijski kontekst
Sremskomitrovački kazneni zavod bio je tokom Kraljevine Jugoslavije jedno od najpoznatijih mesta zatočenja političkih osuđenika. Posebno je bio poznat po velikom broju komunista koji su u njemu izdržavali kazne. Zatvoreni komunisti su organizovali političko obrazovanje i kulturni rad, a u jednom od paviljona razvili su partijsku školu poznatu kao „Crveni univerzitet“.
Po izbijanju Drugog svetskog rata položaj političkih zatvorenika postao je naročito težak. Okupacija zemlje i stvaranje NDH promenili su političke i bezbednosne okolnosti u Sremu. Zatvorenici su strahovali da bi prelazak kaznenog zavoda pod novu vlast mogao da dovede do njihovog pogubljenja ili deportacije, zbog čega je bekstvo postalo pitanje opstanka.
Organizovanje bekstva
U zatvoru se nalazila grupa od 32 politička zatvorenika. Plan bekstva podrazumevao je izgradnju tunela ispod zatvorskih zidina. Kopanje je izvođeno u veoma teškim uslovima, uz opasnost od otkrivanja i probleme sa podzemnim vodama. Istovremeno je bilo potrebno održavati vezu sa ilegalnim partijskim organizacijama izvan zatvora i organizovati prihvat begunaca nakon izlaska iz kaznionice.
Prema najčešće prihvaćenoj verziji događaja, tunel je završen neposredno pred planirani beg. U noći između 21. i 22. avgusta zatvorenici su kroz tunel izašli izvan zatvorskih zidina. Prema svedočenjima o događaju, straža je bekstvo otkrila tek prilikom jutarnje provere, što je grupi omogućilo da dobije značajnu vremensku prednost.
Pored verzije o tunelu, u Sremskoj Mitrovici sačuvana je i drugačija priča prema kojoj su pojedini srpski stražari svesno omogućili zatvorenicima da napuste zatvor kroz kapiju, imajući u vidu opasnost koja im je pretila pod ustaškom vlašću. Ova verzija predstavlja deo lokalnog sećanja na događaj, dok je bekstvo kroz tunel zabeleženo u brojnim istorijskim i publicističkim izvorima.
Put prema Fruškoj gori
Nakon izlaska iz zatvora, grupa se uputila prema Fruškoj gori, gde je trebalo da bude prihvaćena od strane ilegalnih partijskih organizacija i partizanskih jedinica. U organizaciji prihvata učestvovali su članovi SKOJ-a i drugi pripadnici ilegalnog pokreta.
Sačuvani dokumenti iz avgusta 1941. potvrđuju da su sva 32 oslobođena zatvorenika potom bila zajedno sa partizanskim jedinicama u šumi. U izveštaju Okružnog komiteta KPJ za Srem navodi se da su bili naoružani i da je razmatrano njihovo dalje raspoređivanje: deo je trebalo da ostane u tamošnjim odredima, deo da bude upućen na politički rad, dok je većina trebalo da bude prebačena u Mačvu.
Prema hronologiji događaja, deo ranijih političkih osuđenika koji su pobegli iz mitrovačkog zatvora kasnije je prešao u Srbiju. Njihov dolazak imao je značaj za razvoj ustanka i povezivanje organizovanog otpora u Sremu i Mačvi.
Značaj
Bekstvo 32 politička zatvorenika smatra se jednom od prvih većih organizovanih akcija pokreta otpora u Sremu. Oslobođeni zatvorenici, od kojih su mnogi već imali iskustvo u ilegalnom političkom radu, uključili su se u partizanski pokret. Prema dostupnim izvorima, učestvovali su i u formiranju Prvog fruškogorskog partizanskog odreda.
Sam događaj dobio je značajno mesto u posleratnoj istoriografiji i kulturi sećanja. Fotografija grupe oslobođenih zatvorenika, koja se danas čuva u Muzeju istorije Jugoslavije, zabeležena je kao prikaz grupe rodoljuba i komunista oslobođenih iz zatvora u Sremskoj Mitrovici 21–22. avgusta 1941. godine.
U kulturi
Bekstvo je poslužilo kao osnova za više filmskih ostvarenja. Prvi film inspirisan ovim događajem bio je „Bekstva“, snimljen 1968. godine u režiji Radoša Novakovića. Deset godina kasnije, 1978, Aleksandar Đorđević režirao je film „Stići pre svitanja“, koji je direktnije dramatizovao pripreme i samo bekstvo 32 komunista.
Film „Stići pre svitanja“ sniman je u autentičnom prostoru sremskomitrovačke kaznione, a Turistička organizacija Sremske Mitrovice navodi da je u snimanju učestvovao i deo zatvorskog osoblja i osuđenika kao statisti.
Istorijsko pamćenje
Bekstvo iz sremskomitrovačkog zatvora 1941. godine ostalo je zapamćeno kao jedan od značajnih događaja iz početne faze Narodnooslobodilačkog rata u Sremu. Njegov značaj nije bio samo u oslobađanju 32 zatvorenika već i u činjenici da su ljudi sa iskustvom ilegalnog političkog rada neposredno nakon bekstva uključeni u organizovanje oružanog otpora.
Događaj je istovremeno jedan od primera kako je zatvorska mreža političkih osuđenika iz perioda Kraljevine Jugoslavije, koja je prethodno služila za represiju nad komunističkim pokretom, tokom 1941. godine postala deo šire organizacije otpora.
Datum bekstva: 21 – 22. avgust 1941.
Mesto: Kazneni zavod u Sremskoj Mitrovici
Broj begunaca: 32
Većina zatvorenika: članovi KPJ
Glavni pravac bekstva: prema Fruškoj gori
Istorijski značaj: uključivanje oslobođenih političkih zatvorenika u organizovanje partizanskog otpora u Sremu i Srbiji.
Foto: Ilustracija/ pixabay
