Lazar Branković (oko 1421 – 20. januar 1458) bio je srpski despot od 1456. do 1458. godine i poslednji vladar Srpske despotovine iz dinastije Branković koji je neposredno nasledio svog oca, despota Đurđa Brankovića. Njegova kratka vladavina odvijala se u jednom od najtežih perioda srpske srednjovekovne istorije, kada je Srpska despotovina bila sve više pritisnuta širenjem Osmanskog carstva.

Lazar je bio poslednji muški vladar iz glavne grane Brankovića koji je vladao Srbijom kao despot pre konačnog pada Smedereva 1459. godine. Posle njegove smrti izbila je dinastička i politička kriza koja je dodatno oslabila državu i otvorila put njenom konačnom nestanku.

Poreklo

Lazar Branković bio je sin despota Đurđa Brankovića i njegove supruge Jerine Branković, poznate u narodnoj tradiciji kao Prokleta Jerina.

Rođen je oko 1421. godine.

Pripadao je dinastiji Branković, jednoj od najuglednijih srpskih velikaških porodica kasnog srednjeg veka. Njegov otac Đurađ postao je despot Srbije 1427. godine, nakon smrti Stefana Lazarevića, i tokom svoje gotovo tridesetogodišnje vladavine pokušavao je da očuva državu između Ugarske i Osmanskog carstva.

Lazar je imao stariju braću Grgura Brankovića i Stefana Brankovića, kao i sestre Mara, Katarina i Jelena.

Njegova sestra Mara bila je supruga osmanskog sultana Murata II, dok je Jelena bila udata za bosanskog kralja Stefana Tomaševića.

Porodične veze Brankovića sa najmoćnijim balkanskim dinastijama bile su deo složene diplomatske politike kojom je Đurađ pokušavao da zaštiti Srpsku despotovinu.

Mladi Lazar i dinastija Branković

Lazar je odrastao u vreme kada je Srpska despotovina bila izložena stalnoj opasnosti od Osmanskog carstva.

Njegov otac je tokom svoje vladavine više puta morao da menja političku orijentaciju između Ugarske i Osmanlija.

Posebno težak period nastupio je posle 1439. godine, kada su Osmanlije osvojile Smederevo i privremeno ukinule Srpsku despotovinu.

Država je obnovljena 1444. godine, ali je od tada njen položaj bio mnogo slabiji.

Lazar je stoga odrastao u političkom okruženju u kojem je očuvanje države zavisilo od sposobnosti vladara da pregovara sa daleko moćnijim susedima.

Nasleđivanje prestola

Đurađ Branković umro je 24. decembra 1456. godine.

Nakon njegove smrti Lazar je postao despot Srbije.

Njegova vladavina bila je kratka — trajala je nešto više od godinu dana.

U trenutku kada je preuzeo vlast, Despotovina je bila ozbiljno oslabljena.

Smederevo je i dalje bilo prestonica, ali su Osmanlije već čvrsto kontrolisale veliki deo Balkana. Ugarska, koja je predstavljala glavnog hrišćanskog saveznika Srbije, takođe je bila suočena sa snažnim osmanskim pritiskom.

Vladavina

Lazar Branković pokušavao je da nastavi politiku svog oca.

Najvažniji cilj bio je očuvanje Smedereva i preostalih teritorija Despotovine.

Za razliku od Stefana Lazarevića, koji je početkom XV veka imao relativno širok prostor za političko manevrisanje, Lazar je vladao u trenutku kada je ravnoteža snaga na Balkanu već bila ozbiljno poremećena u korist Osmanlija.

Mehmed II Osvajač, koji je 1453. osvojio Carigrad, nastojao je da ukloni poslednje hrišćanske države i oblasti koje su se nalazile između njegovih balkanskih teritorija.

Srpska despotovina bila je jedna od njih.

Odnosi sa Ugarskom

Ugarska je ostala ključni saveznik Srpske despotovine.

Lazar je nastojao da održi odnose sa ugarskim velikašima i kraljevskim dvorom, jer je bez spoljne pomoći bilo teško očekivati uspešnu odbranu od Osmanlija.

Posebno je značajnu ulogu imao Janoš Hunjadi, jedan od najvažnijih ugarskih vojskovođa i protivnika Osmanlija.

Međutim, Hunjadi je umro 11. avgusta 1456. godine, samo nekoliko meseci pre Đurđa Brankovića.

Time je Lazar ostao bez jednog od najvažnijih političkih i vojnih oslonaca koji su ranije pomagali njegovom ocu.

Odnosi sa Osmanskim carstvom

Lazar je pokušavao da održava mir sa Osmanlijama, ali je njegov manevarski prostor bio veoma ograničen.

Sultan Mehmed II je posle osvajanja Carigrada 1453. godine imao mnogo veće političke i vojne mogućnosti nego ranije.

Osmanska država više nije bila samo regionalna sila koja je povremeno napadala Srbiju.

Postala je velika imperija sa sedištem u Carigradu.

Srpska despotovina se tako našla gotovo potpuno okružena osmanskim teritorijama.

Lazar je morao da vodi politiku koja je istovremeno pokušavala da izbegne neposredan rat sa Osmanlijama i da očuva kontakte sa Ugarskom.

Brak sa Jelenom Paleolog

Jedan od najvažnijih događaja tokom Lazarove vladavine bio je njegov brak sa Jelenom Paleolog, članicom vizantijske carske dinastije.

Jelena je bila kćerka Tome Paleologa, despota Moreje i brata poslednjeg vizantijskog cara Konstantina XI Paleologa.

Brak je imao značajan politički i dinastički simbolizam.

Posle pada Carigrada 1453. godine, povezivanje srpskog vladara sa vizantijskom dinastijom dodatno je naglašavalo veze između dve poslednje pravoslavne države na Balkanu.

Brak je sklopljen 1457. godine.

Lazar i Jelena imali su tri ćerke:

Jelenu, kasnije poznatu kao Mara,
Milicu,
Jerinu.

Nijedna od njih nije nasledila očevu vlast kao despot.

Sukob unutar dinastije

Lazarova vladavina bila je opterećena i unutrašnjim sukobima.

Njegova braća Stefan i Grgur Branković imali su sopstvene pristalice.

Stefan Branković bio je slep i imao je ograničene političke mogućnosti, dok je Grgur ranije bio uključen u borbu za vlast i kasnije se povukao iz političkog života.

Posle Lazarove smrti dinastički sukobi postaće još ozbiljniji.

To će dodatno oslabiti mogućnost zajedničkog otpora Osmanlijama.

Smrt

Lazar Branković umro je 20. januara 1458. godine.

Imao je približno trideset i nekoliko godina.

Uzrok njegove smrti nije potpuno pouzdano utvrđen.

Njegova iznenadna smrt predstavljala je težak udarac za Srpsku despotovinu.

Za sobom je ostavio tri maloletne ćerke, ali nijednog sina.

Time je nastao problem nasledstva.

Kriza nasledstva

Pošto Lazar nije imao muškog naslednika, vlast je prešla u ruke članova njegove porodice i velikaša koji su pokušavali da pronađu političko rešenje.

Za despota je prvo izabran njegov brat Stefan Branković.

Međutim, Stefan je bio slep i nije imao dovoljno snažan položaj da samostalno konsoliduje državu.

U isto vreme, deo vlastele tražio je rešenje kroz povezivanje sa Bosanskim kraljevstvom.

Jedno od rešenja bilo je sklapanje braka Lazarove ćerke Jelene sa Stefanom Tomaševićem, sinom bosanskog kralja Stefana Tomaša.

Stefan Tomašević je potom postao despot Srbije početkom 1459. godine.

Ovaj pokušaj dinastičkog povezivanja sa Bosnom nije mogao da zaustavi osmansku ekspanziju.

Lazarova smrt i kraj dinastije

Lazarova smrt nije odmah značila kraj Srpske despotovine, ali je predstavljala početak završne faze njene istorije.

Posle njega su se na vlasti smenjivali:

Stefan Branković,
Stefan Tomašević.

Unutrašnja podeljenost, nedostatak stabilnog naslednika i sve veća vojna nadmoć Osmanlija učinili su položaj Despotovine gotovo bezizlaznim.

Samo godinu i po dana nakon Lazarove smrti, Smederevo je palo 20. juna 1459. godine.

Time je prestala da postoji Srpska despotovina.

Lazarove ćerke

Lazarove ćerke imale su važnu ulogu u kasnijoj istoriji Balkana.

Jelena Branković

Jelena je bila udata za Stefana Tomaševića, koji je 1459. postao despot Srbije, a potom 1461. godine bosanski kralj.

Posle pada Bosne 1463. godine njen muž je pogubljen po nalogu sultana Mehmeda II.

Jelena je kasnije živela na području Jadrana i u južnoj Italiji.

Milica Branković

Milica je postala supruga Leonarda III Toka, poslednjeg despota Epira.

Brakom je porodica Branković ostala povezana sa poslednjim ostacima vizantijskog političkog sveta.

Jerina Branković

O Jerini, Lazarovoj trećoj ćerki, sačuvano je manje podataka nego o njenim sestrama.

Istorijski značaj

Lazar Branković nije imao vremena da ostvari velike političke projekte kakve su ostvarili Stefan Lazarević ili njegov otac Đurađ Branković.

Njegova vladavina trajala je svega nešto više od godinu dana.

Ipak, njegov istorijski značaj proizlazi iz činjenice da je vladao u ključnom trenutku pred konačni pad Srpske despotovine.

Njegova smrt 1458. godine izazvala je naslednu krizu iz koje se država više nije uspela izvući.

Za razliku od Stefana Lazarevića, koji je u prvim decenijama XV veka uspeo da iskoristi sukob velikih sila i ojača Srbiju, i Đurđa Brankovića, koji je uspeo da obnovi državu posle osmanskog osvajanja 1439. godine, Lazar je nasledio državu kojoj je prostor za političko manevrisanje gotovo nestao.

U tom smislu njegova biografija predstavlja završnu fazu dugog procesa slabljenja srpske srednjovekovne države.

Porodica

Osoba	Odnos
Đurađ Branković	otac
Jerina Branković	majka
Grgur Branković	brat
Stefan Branković	brat
Mara Branković	sestra
Katarina Branković	sestra
Jelena Branković	supruga
Jelena Branković	ćerka
Milica Branković	ćerka
Jerina Branković	ćerka

Hronologija

Godina	Događaj
oko 1421.	Rođen Lazar Branković
1439.	Osmansko osvajanje Srpske despotovine
1444.	Obnova Despotovine
1453.	Pad Carigrada
1456.	Smrt Đurđa Brankovića; Lazar postaje despot
1457.	Lazar se ženi Jelenom Paleolog
20. januar 1458.	Lazar Branković umire
1458.	Stefan Branković postaje despot
1459.	Stefan Tomašević postaje despot
20. jun 1459.	Pad Smedereva i kraj Srpske despotovine

Vidi još

Literatura

Konstantin Filozof, Žitije despota Stefana Lazarevića.
Sima Ćirković, radovi o Srpskoj despotovini i porodici Branković.
Andrija Veselinović, Država srpskih despota.
Vladimir Ćorović, Istorija Srba.
Srpska enciklopedija, SANU i Matica srpska.
Enciklopedija Jugoslavije, odrednice o Brankovićima i Srpskoj despotovini.